25/06/2026
मुंबई: ७० च्या दशकात जेव्हा बॉलिवूडमध्ये 'अँग्री यंग मॅन' आणि मारधाड करणाऱ्या मोठ्या नायकांचा दबदबा होता, तेव्हा एक अतिशय साधा, हसरा आणि आपल्याच घरातला वाटावा असा चेहरा प्रेक्षकांच्या भेटीला आला. या चेहऱ्याने सामान्य माणसाच्या सुख-दुःखाच्या भावना रुपेरी पडद्यावर अत्यंत ताकदीने जिवंत केल्या. साधेपणा, संवेदनशीलता आणि सखोल विचार यालाच आपल्या अभिनयाची आणि दिग्दर्शनाची भाषा बनवणारे अमोल पालेकर म्हणजे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि सुवर्ण पान आहे.
एका चित्रकाराचा रंगमंचावरील प्रवास
अमोल पालेकर यांचा जन्म २४ नोव्हेंबर १९४४ रोजी मुंबई शहरात झाला. कमलाकर आणि सुहासिनी पालेकर यांच्या घरात वाढलेल्या अमोल यांना कलेची आवड सुरुवातीपासूनच होती. नीलोन, रेखा आणि उन्नती ही त्यांची भावंडे आहेत. अमोल पालेकर यांनी मुंबईच्या प्रतिष्ठित 'सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट' मधून 'फाईन आर्ट्स'चे शिक्षण पूर्ण केले. विशेष म्हणजे, त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात एक अभिनेता म्हणून नव्हे, तर एक 'चित्रकार' म्हणून झाली होती. त्यांनी स्वतःच्या चित्रांची तब्बल सात एकल प्रदर्शने (Solo Exhibitions) भरवली होती.
त्यानंतर त्यांचा ओढा रंगभूमीकडे वळला. प्रख्यात रंगकर्मी सत्यदेव दुबे यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी थिएटरमध्ये पाऊल ठेवले. अभिनयाची आणि नाटकाची ही आवड इतकी वाढली की, १९७२ मध्ये त्यांनी 'अनिकेत' नावाचा स्वतःचा नाट्यसमूह स्थापन केला आणि रंगभूमीवर आपला वेगळा ठसा उमटवला.
रुपेरी पडद्यावरील 'कॉमन मॅन'
अमोल पालेकर हे केवळ एक अभिनेते राहिले नाहीत, तर ते रुपेरी पडद्यावरील 'सामान्य माणसाचे' प्रतिनिधी बनले. अभिनेता म्हणून त्यांनी एकापेक्षा एक सरस चित्रपट दिले. यामध्ये 'रजनीगंधा', 'छोटी सी बात', 'गोल माल', 'बातों बातों में', 'चितचोर', 'घरौंदा', 'नरम गरम' आणि 'रंग बिरंगी' यांसारख्या गाजलेल्या चित्रपटांचा समावेश आहे.
त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरला तो १९७९ साली आलेला 'गोल माल' हा चित्रपट. या चित्रपटात त्यांनी साकारलेली 'राम प्रसाद' आणि 'लक्ष्मण प्रसाद' (लकी) ही दुहेरी भूमिका प्रेक्षकांना अक्षरशः खळखळून हसायला लावणारी होती. या अविस्मरणीय भूमिकेसाठी त्यांना 'फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेता' हा पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले.
दिग्दर्शनाचा यशस्वी टप्पा
अभिनयासोबतच अमोल पालेकर यांनी दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही आपले नाणे खणखणीत वाजवले. दिग्दर्शक म्हणून त्यांनी 'पहेली', 'थोडासा रूमानी हो जाए', 'दायरा', 'क्वेस्ट' आणि 'ध्यासपर्व' यांसारख्या दर्जेदार आणि आशयघन चित्रपटांची निर्मिती केली. केवळ चित्रपटच नव्हे, तर छोट्या पडद्यावरही त्यांनी आपल्या दिग्दर्शनाची जादू दाखवली. 'कच्ची धूप', 'मृगनयनी', 'नकाब', 'पाऊलखुणा' आणि 'कृष्णा काली' यांसारख्या गाजलेल्या दूरदर्शन मालिकांचे दिग्दर्शन त्यांनी केले.
सन्मान आणि वैयक्तिक जीवन
त्यांच्या या अभूतपूर्व योगदानासाठी त्यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे:
३ फिल्मफेअर पुरस्कार
६ राज्यस्तरीय सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार
दिग्दर्शक म्हणून राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (National Film Award)
मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल जीवनगौरव पुरस्कार (Lifetime Achievement)
त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाबद्दल सांगायचे तर, त्यांच्या पहिल्या पत्नी चित्रा पालेकर या प्रसिद्ध चित्रपट समीक्षक आणि दिग्दर्शिका आहेत. तर, त्यांच्या सध्याच्या पत्नी संध्या गोखले या प्रख्यात लेखिका आणि वकील आहेत.
निष्कर्ष:
अमोल पालेकर त्यांच्या अभिनयाबद्दल नेहमी अभिमानाने म्हणतात, "मी अभिनय करत नाही, मी आयुष्य पडद्यावर जगतो." आणि खरोखरच हीच ती गोष्ट आहे ज्यामुळे त्यांनी साकारलेली प्रत्येक भूमिका आज इतक्या वर्षांनंतरही प्रेक्षकांच्या हृदयावर राज्य करत आहे. साधेपणात लपलेली खोली आणि विचारांची स्पष्टता हे त्यांच्या यशाचे गमक आहे. अशा या महान कलाकाराला, ज्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीला विचार, संवेदना आणि आत्मा दिला आणि एका सामान्य माणसाला खऱ्या अर्थाने हिरो बनवले, त्यांना मानाचा मुजरा!
