11/07/2026
УТГЫН БАЙГУУЛАМЖ БА ОРШИХУЙН МЕТАВЕРС
Сааюугийн Баттулгын "Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд" өгүүллэгийн задлан шинжилгээ
"Шаналал уран зохиолын зүрх нь бол гоо зүй цус нь.
Хэл бол тэр цусыг бүх биеээрээ урсгаж байдаг судас юм." Г.Б
"Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд" бол зэрэгцээ ертөнцийн тухай өгүүллэг биш юм. Хүн өөрийн ухамсрын олон давхаргыг нээн таних үйл явцын тухай өгүүллэг ажээ.
Монголын орчин үеийн өгүүллэгийн хөгжилд сүүлийн жилүүдэд дүрийн сэтгэлзүй, домог зүйн сэтгэлгээ, бэлгэдлийн бүтэц, цаг хугацааны олон давхарга, өгүүлэхүйн шинэ хэлбэрүүд хүчтэй нэвтэрч эхэлсэн нь анзаарагдах болсон. Энэ эрэл хайгуулын дунд Сааюугийн Баттулгын “Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэг уншигчийн өмнө энгийн нэгэн үйл явдал бус, тайлагдах тусам улам гүнзгийрэх оньсого мэт нээгддэг өвөрмөц бүтэцтэйгээрээ ялгарч байна.
Анхны уншилтаар энэ өгүүллэг хүн, могой, яргай мод, цангаа, бороо, үнэг, лусын тухай мэт санагдана. Өгүүлбэрийн далд холбоосуудыг учиглан ажиглах тусам эдгээр дүрслэлүүд тус тусдаа оршихоо больж, нэгэн бүхэл утгын тогтолцоонд уусдаг нь илэрч байна. Зохиолч дүрслэлийн гоо сайхныг бүтээхээс илүүтэй утгын гүн сүв нээхийг зорьжээ.
Энэ бүтээлийн онцлог нь уншигчийг үйл явдлын араас бус, утгын араас дагуулдагт оршино. Нэгэн үл танигдах амьтан зэрэглээн дунд торолзохоос эхэлсэн хүүрнэл төгсгөлдөө хоёр өөр Мондоогийн оршихуйн асуудалд хүрдэг. Энэхүү замнал нь зөвхөн үйл явдлын өрнөл биш, дүрийн ухамсрын дотоод хөдөлгөөн, ой санамжийн сэргэлт, ёс суртахууны ариусал, “байгальтай байгуулсан үл үзэгдэх гэрээний” дахин нээлт болон өргөжин тэлж байна.
Өгүүллэгийн турш зэрэглээ хэд хэдэн удаа давтагдана. Гэвч энэ нь халуун элсэн дээрх физикийн хуурмаг үзэгдэл төдий биш юм. Зохиолч түүнийг “зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” хэмээн нэрлэснээр харагдах ба харагдахгүй ертөнцийн завсар орших гуравдагч орон зайг бүтээж байна. Энэ орон зайд домог бодиттой, дурсамж одоотой, хүн байгальтай, амьдрал үхэлтэй, эх хүн эх амьтантай огтлолцоно. Тиймээс өгүүллэгийн жинхэнэ тайз нь Яргайт уул биш, хүний ухамсрын олон давхаргат орон зай /метаверс/ юм.
Эндээс энэхүү бүтээлийг зөвхөн бэлгэдлийн эсвэл домог зүйн өгүүллэг гэж үзэх нь хангалтгүй болох нь харагдаж байна. Орчин үеийн уран зохиолын шинэ онолын үүднээс авч үзвэл энэ өгүүллэг нь дотоод орон зайн метаверсийн хүүрнэл болон уншигдах боломжтой. Учир нь зохиолч бодит ертөнцийн зэрэгцээ дүрийн ой санамж, домог, дотоод ухамсар, ёс суртахууны эргэцүүлэл зэрэг өөр өөр оршихуйн давхаргуудыг нэгэн зэрэг хөдөлгөөнд оруулж, тэдгээрийн хооронд уншигчийг чөлөөтэй зорчуулж байна. Тиймээс “Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” нь зөвхөн нэг хүний цангаж төөрсөн түүх биш юм. Энэ бол шунал атгасан гар хэрхэн энэрэл мэдэрсэн гар болон хувирдаг тухай; анчин хэрхэн ангийн хувь тавиланг өөрийн биед мэдэрдэг тухай, эхийн ангир уураг хэрхэн эх үнэгийн дэлэн хөхтэй нэгэн архетипийн утгад нэгддэг тухай, хамгийн гол нь хүн өөрийнхөө дотоод ертөнцөд хэрхэн дахин төрдөг тухай философийн хүүрнэл мөн.
Өгүүллэгийг ийнхүү уншихад түүний гол асуудал зэрэгцээ ертөнцөд байдаг эсэх тухай бус, хүний оршихуй өөрөө хэд хэдэн зэрэгцээ давхаргаар бүтээгддэг тухай асуудал болон хувирч байна. Тэрхүү давхаргуудын завсар зэрэглээ жирвэлзэж, домог төрж, дурсамж амилж, байгаль хүний өмнөөс дуугарч, хүний дотоод ухамсар өөрийнхөө хамгийн гүн үнэнтэй нүүр тулж байна. Энэ бол Сааюугийн Баттулгын өгүүллэгийн уран сайхны ололт бөгөөд орчин үеийн Монгол өгүүллэгийн шинэ өгүүлэхүйн нэгэн содон жишээ мөн ажээ.
Домог бүтэх процесс буюу өгүүллэгийн анхны оньсого
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийн хамгийн анхны уран сайхны ололт нь домгийг өгүүлэхдээ бус, домог хэрхэн төрдгийг харуулсанд оршиж байна. Монголын уламжлалт хүүрнэлд домог нь ихэвчлэн бэлэн үнэмшил тээж оршдог бол энэхүү өгүүллэгт домог урьдчилан өгөгдсөн зүйл биш, хүмүүсийн аман яриа, айдас, эргэлзээ, тайлбарлах хүсэл, хамтын ой санамжийн дундаас аажмаар бүрэлдэн тогтдог амьд процесс болон дүрслэгджээ. Хэлгүйгийн тухай өгүүлэх хэсэг үүний тод жишээ болно.
“...Лусын тамгатай хүн юм гэнэ лээ...” гэсэн өгүүлбэр үнэн болохоо нотлохгүй бөгөөд Зохиолч үүнийг батлах гэж ч оролддоггүй. Учир нь хүмүүсийн ил, далд шивэр авир, таамаглал, нутаг усны хамтын үнэмшлийн дундаас домог төрж буй мөчийг харуулж байна. Эндээс нэгэн сонирхолтой бүтэц үүсч байна.
Бодит үйл явдал - аман яриа - хамтын тайлал - домог.
Ийм бүтэц нь ардын аман уламжлалын дотоод механизмыг санагдуулдаг билээ. Домог зохиогддоггүй. Домог аажмаар итгэгддэг. Тиймээс Баттулгын өгүүллэгт домог нь өнгөрсөн цагийн дурсгал биш, хүний ухамсарт яг одоо төрж буй амьд үзэгдэл болон ажиллаж байна. Энэ бүтэц цаашлаад зэрэглээний дүрслэлд улам тодорно.
Зэрэглээний тухай Монгол уран зохиолд өмнө нь олонтаа бичигдсэн байдаг. Ихэнхдээ зүйрлэвэл тэр нь халуун өдрийн хуурмаг дүр төрх, эсвэл холын мөрөөдлийн бэлгэдэл хэлбэртэй ажээ. Баттулга зэрэглээг огт өөр өнцгөөс тайлбарлажээ.
“Зэрэглээг хуурамч гэж боддог хүмүүсийн хэн нь ч зэрэглээ бол зэрэгцээ ертөнцийн зүүд гэдгийг эс мэднэ.”
Энэ өгүүлбэрээр зохиолч физикийн тайлбарыг эвдэж, зэрэглээг ухамсрын шинэ орон зай болгон хувиргаж байна. Зэрэглээ энд хуурмаг биш, өөр бодит байдлын илрэл болжээ. Тэр бол нөгөө ертөнцийн цонх биш, хоёр өөр оршихуйн завсрын нимгэн хөшиг ажээ. Энэ нимгэн хөшгийг Мондоо анх хараагаараа хардаг. Удалгүй түүнийг бодлоороо мэдэрдэг. Эцэст нь өөрөө тэр ертөнцийн оршин суугч болж хувирч байна. Зэрэглээний хөдөлгөөн бол байгалийн хөдөлгөөн биш, дүрийн ухамсрын хөдөлгөөн юм.
Зэрэглээн доторх үл таних амьтан. Өгүүллэгийн эхэнд зэрэглээн дунд үл танигдах нэгэн амьтан үзэгдэнэ. Эхэндээ нохой мэт. Дараа нь үнэг мэт. Удалгүй эх үнэг. Эцэстээ эхийн архетип. Энэ дүрийн хувирал нь амьтны өөрчлөлт биш, уншигчийн танин мэдэхүйн өөрчлөлт юм. Зохиолч амьтныг өөрчилдөггүй агаад уншигчийн харах өнцгийг өөрчилж байна. Энэ бол өгүүллэгийн хүүрнэлийн хамгийн нарийн механизмын нэг.
Зохиолч өгүүлэмж дотроо оньсого урлан наадсан өгүүлбэрүүд бий болгожээ. Энэхүү өгүүллэгийн хэл найруулга нэгэн өвөрмөц зарчимд захирагдаж байна. Зохиолч уншигчид тайлбар өгөхөөс үргэлж татгалздаг нь уншигчийг өгүүллэгт татан оролцуулдаг хэлбэр юм. Энэ зохиолд өгүүлбэр бүрийн төгсгөлд шинэ асуулт далд үлдээж байна. Үл танигдах амьтан, Лусын тамга, Хэлгүй, Могой, Зэрэглээ, Эх үнэг, Зэрэгцээ Мондоо. Эдгээрийн аль нь ч тухайн мөчдөө бүрэн тайлагддаггүй. Харин ч нэг оньсого нь дараагийн оньсогоо төрүүлж, утгын гүн сүвийг улам гүн рүү нээдэг. Иймээс энэ өгүүллэгийг үйл явдлаар бус, оньсогын логикоор байгуулжээ. Энэхүү хүүрнэлийн арга нь Роланд Бартын дэвшүүлсэн "зохиогчийн үхэл"-ийн үзэлтэй ойртон уншигдах боломжтой юм. Уншигч дараагийн үйл явдлыг бус, дараагийн утгыг хүлээх мэдрэмж төрж байна. Ийнхүү өгүүллэгийн уншлага нь өөрөө эрэл хайгуул болон хувирч байна. Энэ нь түүнийг орчин үеийн Монгол өгүүллэгийн өвөрмөц туршилтын нэг болгож байна.
Дүрийн ухамсрын динамик шилжилт буюу шуналаас энэрэлд хүрэх оршихуйн замнал
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийн жинхэнэ үйл явдал гадна ертөнцөд бус, Мондоогийн дотоод ухамсарт өрнөж байна. Хэрэв хүүрнэлийн гаднах давхаргыг ажиглавал яргайн мод авах гэсэн хүн цангаж ухаан алдан, эцэст нь Хэлгүй болсон тухай энгийн нэгэн түүх мэт санагдана. Гэвч зохиолчийн бүтээсэн уран сайхны бүтэц огт өөр чиглэлд хөдөлж байна. Үйл явдал бус, ухамсар өөрчлөгдөж байна. Өгүүллэгийн бүх утга энэхүү дотоод шилжилтийн логик дээр тогтож байна. Энэ шилжилт санамсаргүйгээр эхэлдэггүй. Түүний эхлэл нь шунал.
Мондоогийн яргайн модыг авах гэсэн хүсэл нь ахуйн жижиг үйл явдал мэт боловч үнэн хэрэгтээ байгалийн хуультай мөргөлдөх эхний алхам юм. Тэр Хэлгүйгээр тайруулж болох модыг өөрөө авахаар шийддэг. Энэхүү шийдвэр нь зөвхөн мод авах тухай бус, хүн байгалийн тогтсон дэгийг өөрийн хүсэлд захируулах гэсэн оролдлого болж хувирч байна. Ийнхүү шунал дүрийн анхны дотоод хөдөлгөөнийг эхлүүлнэ.
Удалгүй могойтой учрах мөч ирнэ. Энэ бол өгүүллэгийн хамгийн хүчтэй бэлгэдлийн нэг. Могой энд жирийн нэгэн хэвлээр явагч биш. Монгол домог зүйд могой нь ус, лус, газрын эзэнтэй салшгүй холбоотой дүр юм. Мондоогийн гараар могойн хүзүүг атгасан агшин нь байгалийн үл үзэгдэх хилийг санамсаргүйгээр давсан мөч болон уншигдаж байна. Энэ мөчөөс эхлэн хүүрнэл бодит ахуйн логикоос аажмаар домог зүйн логик руу шилжиж эхэлж байна. Гэвч хамгийн сонирхолтой нь могой Мондоог хорлодоггүй. Харин айдас өөрөө эзнээ хорлож байна. Айдсаас болж гарынх нь шөрмөс татаж, яргайн ишийг тавьж чадахгүй болж байна. Ийнхүү гаднах занга дотоод занга болон хувирч байна. Эндээс зохиолчийн хамгийн нарийн уран сайхны шийдэл эхэлж байна. Өмнө нь Мондоо хавх тавьдаг хүн байсан. Одоо харин өөрөө хавханд оржээ. Гэвч тэр хавх төмөр биш. Тэр бол өөрийнх нь ухамсар. Тиймээс өгүүллэгийн дунд хэсэгт гарах: “Одоо харин Мондоо өөрөө лусын хавханд орчихоод...” гэсэн өгүүлбэр нь бүх өгүүллэгийн ёс суртахууны төв зангилаа болж байна. Эндээс эхлэн хавх анчны хэрэгсэл байхаа больж, үйлийн үрийн бэлгэдэл болон хувирчээ. Зохиолч энд шийтгэлийн тухай бус, оршихуйн тэнцвэрийн тухай ярьж байна. Энэ шилжилтийн дараагийн шат нь дурсамж юм. Цангаа, айдас, үхлийн ирмэгт тулсан ухамсар өнгөрснөө эргэн санаж эхэлдэг. Гэвч энэ санамж дараалсан үйл явдлын логикоор биш, ёс суртахууны логикоор сэрж байна.
“Агнасан бил үү, үгүй бил үү?” гэсэн асуулт өнгөрсөн үйл явдлыг тодруулах гэсэн оролдлого биш ажээ. Энэ бол “Би ямар хүн байсан бэ?” гэсэн оршихуйн асуулт юм. Эндээс дүрийн ухамсар өөрийгөө шүүж эхэлж байна. Энэхүү өөрийгөө шүүх үйл явцын оргил нь эх үнэгийн дүр юм. Өмнө нь Мондоо үнэгийг ан амьтан гэж хардаг байсан бол одоо түүний сарвайсан дэлэн хөхийг хараад өөрийн эхийг санаж байна. Эхийн ангир уураг, эх үнэгийн сүү хоёр нэгэн архетипийн түвшинд огтлолцох нь байгаль ба хүн хоёрын ялгаа алдагдаж, эхийн мөн чанар үлдэж байна. Ингэснээр дүрийн ухамсар шуналаас гэмшилд, гэмшлээс энэрэлд хүрч байна. Энэхүү шилжилтийг зохиолч ямар нэгэн ёс суртахууны тайлбараар бус, зөвхөн дурсамж, нулимс, чимээгүй байдал, байгалийн дүрслэлээр бүтээжээ. Тиймээс энэхүү өгүүллэгийн үйл явдлын зангилаа нь Мондоо өөрийн дотоод ертөнцөд дахин төрсөн явдал юм. Энэ бол дүрийн ухамсрын динамик шилжилтийн далд илэрхийлэл мөн.
III. Байгаль бол дүр мөн: яргай, могой, эх үнэг ба борооны ёс суртахууны архитектоник
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийг өнгөц уншихад яргай, могой, үнэг, бороо зэрэг байгалийн дүрслэлүүд үйл явдлын орчин, нөхцөл төдий мэт санагдаж болох юм. Гэвч бүтээлийн дотоод бүтцийг задлан ажиглахад эдгээр нь байгалийн энгийн элементүүд биш, хүүрнэлийг удирдан хөдөлгөж буй бие даасан утгын тогтолцоо болох нь илэрч байна. Байгаль бол тайз биш, дүр юм.
Юуны өмнө яргай модыг авч үзье. Яргай нь ташуурын мод болох ахуйн хэрэглээний зүйл мэт харагдавч хүүрнэлийн эхний зангилааг үүсгэдэг гол бэлгэдэл болж байна. Мондоогийн бүх үйлдэл яргайгаас эхэлдэг. Гэвч яргай нь энд хүний өмч биш, байгалийн дэг журмын нэг хэсэг юм. Түүнийг авах гэсэн хүслийн цаана эзэмших, өөриймчлөх, байгалийг хүний хэрэгцээнд захируулах далд хүсэл оршиж байна. Тэгэхээр яргай нь мод биш, хүний шуналыг ил гаргах толь болон ажиллаж байна. Энэхүү тольтой зэрэгцэн могойн дүр гарч ирж байна. Монгол домог зүйн уламжлалд могой нь газрын эзэн, усны савдаг, лусын ертөнцтэй холбогддог амьтан билээ. Баттулга энэхүү уламжлалт төсөөллийг зохиолынхоо бэлгэдлийн системд шинээр амилуулжээ. Мондоо могойг санаатайгаар бус, санамсаргүйгээр атгана. Гэвч уран зохиолын хувьд энэхүү "санамсаргүй" үйл явдал нь дүрийн хувь тавилангийн заагийг тогтоож өгдөг нь байгалийн үл үзэгдэх хил хязгаарыг тодорхойлж байна. Сонирхолтой нь могой Мондоог хорлодоггүй бөгөөд айдас нь түүнийг хорлож байна. Зохиолч байгалийг дайсан болгоогүй. Хүний дотоод ухамсар өөрөө өөрийнхөө дайсан болж хувирдагийг харуулжээ. Могой ердөө хүний далд ухамсрыг сэрээх түлхүүрийн үүрэг гүйцэтгэж байна. Эндээс эх үнэгийн дүр гарч ирэх хүртэл байгаль хүний өмнөөс ямар ч үг хэлэхгүйгээр чимээгүй ажиглаж, хүлээж байна.
Эх үнэг бол энэхүү өгүүллэгийн төв архетип юм. Зохиолч түүнийг араатан болгон дүрсэлдэггүй агаад "сарвайсан дэлэн хөх"-өөр нь танилцуулж байна. Энэ сонголт санамсаргүй биш ажээ. Учир нь тэр мөчөөс эхлэн үнэг ангийн амьтан байхаа больж, эхийн мөн чанарыг илэрхийлэх оршихуйн дүр болон хувирч байна. Өгүүллэгийн энэ хэсэгт эх хүний ангир уураг, эх үнэгийн сүү хоёр нэгэн утгын цэг дээр огтлолцож байна. Байгаль ба хүн хоёрын хооронд байсан зааг алдагдаж, "эх" гэх мөн чанар л үлдэж байна. Ийнхүү байгаль хүнийг эсэргүүцдэг биш, мартсан хүн чанарыг сануулдаг оршихуй болон дүрслэгджээ. Энэ утгаараа эх үнэг өшөө авах гэж ирээгүй. Аврах гэж ч ирээгүй. Харин сануулах гэж ирсэн бололтой. Энэ нь өгүүллэгийн ёс суртахууны үндсэн шийдэл юм. Байгалийн энэхүү чимээгүй сануулгыг бороо төгсгөж байна.
Өгүүллэгийн төгсгөлд асгарах бороо нь цаг агаарын үзэгдэл биш. Тэр бол ёс суртахууны архитектоникийн төгсгөлийн цэг юм. Өгүүллэгийн эхэнд гандсан газар, цангасан хүн, ширгэсэн амьдрал дүрслэгддэг бол төгсгөлд чийг үнэртэж, аянга цахилгаан цахиж, бороо асгарч байна. Энэ нь зөвхөн байгалийн өөрчлөлт биш, дүрийн дотоод ертөнцийн ариуслыг илэрхийлсэн бэлгэдэл юм. Ингэж харахад өгүүллэгийн байгалийн дүрүүд бүгд нэгэн цул тогтолцоонд захирагдаж байна..
Яргай - шунал
Могой - хил зааг
Хавх - үйлийн үр
Эх үнэг - энэрэл
Бороо - ариусал
Эдгээрийг тус тусад нь ойлгох боломжгүй. Тэдгээр нь нийлж байж өгүүллэгийн ёс суртахууны орон зайг бүтээжээ. Тийм ч учраас “Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийн уран сайхны ололт нь байгалийг хүний эсрэг хүч болгож бус, хүний дотоод ухамсрын тусгал болгон бүтээсэнд оршино. Байгаль энд үйл явдал өрнөх орчин биш, хүний мөс чанар, дурсамж, энэрэл, ариуслыг өөр дээрээ илэрхийлэн өгүүлж буй амьд дүр болжээ.
Миний хэлэх дуртай нэг үг байдаг. "Хүн өөрөө байгаль юм" гэдэг философи энэ өгүүллэг дээр сонгодогоор ажиллаж байна.
Оршихуйн метаверс ба ой санамжийн архитектоник
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийг орчин үеийн өгүүлэхүйн онолын хүрээнд авч үзэхэд хамгийн анхаарал татах асуудлын нэг нь түүний орон зайн байгуулалт юм. Анхны уншилтаар үйл явдал Яргайт гэх нэгэн тодорхой газар нутагт өрнөж байгаа мэт санагдана. Гэвч зохиолын утгын бүтэц рүү нэвтрэх тусам энэ газарзүйн орон зай аажмаар ухамсрын орон зай болон хувирч эхэлж байна. Энэхүү хувирал нь зэрэглээний дүрслэлээс эхэлж байна. Зэрэглээ нь физикийн хуульд захирагдах харааны хуурмаг үзэгдэл төдий биш. Зохиолч түүнийг “зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” хэмээн нэрлэх мөчөөс эхлэн зэрэглээ бодит ба бодит биш, амьдрал ба дурсамж, хүн ба байгаль, энэ ертөнц ба нөгөө ертөнцийг холбосон дамжуулах орон зай болон хувирч байна. Эндээс энэхүү өгүүллэгийг метаверсийн өгүүлэхүйн үүднээс унших боломж нээгдэж байна. Энд дурдагдаж буй метаверс нь технологийн ойлголт биш юм. Энэ нь хиймэл оюун ухаан, виртуал орчин, эсвэл цахим дүрийн тухай асуудал биш. Хүний ухамсарт зэрэгцэн орших олон орон зайн тухай уран сайхны бүтэц юм. Мондоогийн хувьд нэгэн зэрэг дараах орон зайнуудад оршиж байна.
• бодит газарзүйн орон зай
• домог зүйн орон зай
• дурсамжийн орон зай
• ёс суртахууны орон зай
• зүүдний орон зай
Эдгээр нь хоорондоо ээлжилж солигдохгүй. Нэгэн зэрэг давхарлан оршиж,
дүрийн ухамсрын хөдөлгөөнөөр байнга огтлолцож байна. Өгүүллэгийн жинхэнэ хөдөлгөөн газар дээр биш, орон зайнуудын хооронд өрнөж байна. Энэ бол өгүүлэхүйн шинэ бүтэц юм. Дурсамж бол өнгөрсөн цаг биш. Өгүүллэгийн өвөрмөц дүрслэлийн нэг нь “Өөрийг нь орхисон эх үнэг зэрэглээн дунд дурсамж эвхэн торолзоно...” гэсэн өгүүлбэр билээ. Энэхүү дүрслэлд дурсамж өнгөрсөн үйл явдлыг санах сэтгэлзүйн үйл ажиллагаа байхаа больжээ. Дурсамж өөрөө оршихуйн хэлбэр болон хувирсан байна. "Дурсамж эвхэн" гэх өвөрмөц хэллэг нь цаг хугацааг бус, орон зайг илэрхийлж байна. Эвхэгдэж буй зүйл нь үйл явдал гэхээс илүү хүний амьдралын ёс суртахууны туршлага аж. Эндээс дурсамж хадгалагддаггүй, оршдог гэсэн ойлголт урган гарч ирж байна. Өнгөрсөн үе одоогоос тасарч алга болоогүй. Өнгөрсөн цаг хугацаа зэрэглээний нөгөө талд, ухамсрын өөр давхаргад үргэлжилж байна. Энэ нь өгүүллэгийн метаверсийн бүтэцтэй шууд холбогдож байна..
Хоёр Мондоо. Өгүүллэгийн төгсгөлийн хамгийн их маргаан дагуулах өгүүлбэр нь: “...зүүдний чанадад зөрөлдсөн зэрэгцээ ертөнцийн дайдад ондоо нэгэн Мондоо одоо ч амьдарсаар байгааг...” гэсэн хэсэг юм. Энэхүү өгүүлбэрийг физикийн зэрэгцээ ертөнцийн тухай таамаглал болгон унших боломжтой юм шиг. Гэвч уран зохиолын дотоод бүтэц өөр тайлал оршоож байна. Энд хоёр өөр бие махбод орших тухай биш, хоёр өөр оршихуйн түвшин зэрэгцэн үргэлжилж буй тухай өгүүлж байна.
Нэг Мондоо нь хүмүүсийн мэддэг Хэлгүй болон үлдэнэ. Нөгөө Мондоо нь эх үнэгтэй учирсан, өөрийгөө таньсан, энэрлийг дахин нээсэн ухамсрын түвшинд амьдарсаар байна. Ингэснээр зохиолч хүний амьдралыг зөвхөн биологийн оршихуйгаар хэмжих боломжгүй болохыг сануулж байна. Хүний дурсамж, ухамсар, ёс суртахууны туршлага өөр нэгэн оршихуйн давхаргад үргэлжилдэг байна. Энэ нь энэхүү өгүүллэгийн метаверсийн философийн гол цөм мөн.
Уншигчийн метаверс. Энэхүү бүтэц зөвхөн дүрийн дотор оршихгүй. Уншигчийн ухамсарт мөн давтагдаж байх шиг. Анхны уншилтаар уншигч зэрэглээг байгалийн үзэгдэл гэж ойлгоно. Дараагийн уншилтаар түүнийг домгийн орон зай гэж харна. Гурав дахь уншилтаар тэр зэрэглээ нь өөрийнх нь дурсамж, өөрийнх нь танин мэдэхүйн хөдөлгөөн болж хувирч байна. Ингэснээр зохиолын метаверс зөвхөн Мондоогийн ухамсарт биш, уншигчийн ухамсарт ч байгуулагдана. Эндээс нэгэн шинэ судалгааны асуудал гарч ирж байна. Уран зохиол дахь метаверс гэдэг нь дүрүүдийн амьдардаг зэрэгцээ ертөнц бус, зохиолчийн бүтээсэн утгын олон давхаргат орон зайд уншигч хамтран оролцож, утгыг дахин бүтээх үйл явц юм. Тиймээс энэхүү өгүүллэгийн гол онцлог нь хоёр Мондоог бүтээсэндээ биш, нэг зохиолын дотор зэрэгцэн орших олон ухамсар, олон цаг хугацаа, олон орон зайг нэгэн бүхэл бүтэц болгон нэгтгэж чадсанд оршиж байна. Энэ нь орчин үеийн Монгол өгүүллэгийн өгүүлэхүйн хөгжилд анхаарал татахуйц шинэ үзэгдэл байж болох юм.
Утгын архитектоник ба орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг унших шинэ судалгааны өнцөг
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” өгүүллэгийг задлан шинжилсэн энэхүү уншлагаас нэг зүйл тодорхой болж байна. Орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг зөвхөн сэдэв, дүр, үйл явдал, хэл найруулгын түвшинд тайлбарлах нь түүний дотоод утгын бүтцийг бүрэн нээж чадахгүй байна. Учир нь орчин үеийн өгүүллэг улам бүр олон давхаргат утгын бүтэц рүү шилжиж байна. Энэхүү олон давхаргат бүтцийг ойлгохын тулд бидний өмнө хэрэглэж ирсэн уламжлалт задлангийн арга дээр шинэ уншлагын арга зүй нэмэгдэх шаардлагатай болжээ. Энэ өгүүллэгийг задлах явцад дараах үндсэн бүтцүүд тодрон гарч ирлээ.
Нэгдүгээрт орон зайн архитектоник.
Энэ бүтээлээс ажиглахад өгүүллэгийн газарзүйн орон зай бодит байхаа больж, дүрийн ухамсрын хөдөлгөөнөөр үргэлж өөрчлөгдөж байна. Яргайт уул, элсэн манхан, зэрэглээ, бороо зэрэг нь байгалийн зураглал биш, ухамсрын дотоод газрын зураг болон хувирч байна.
Хоёрдугаарт ой санамжийн архитектоник.
Энэ өгүүллэг дэх дурсамж өнгөрсөн цагийг эргэн санах үйл явц биш. Харин өөрөө бие даасан оршихуйн давхарга юм. "Дурсамж эвхэн торолзоно" гэсэн өвөрмөц дүрслэл нь ой санамжийг хадгалдаг зүйл бус, амьдардаг орон зай болгон шинэчилжээ.
Гуравдугаарт дуу авианы архитектоник.
Өгүүллэгийн утга зөвхөн харааны дүрслэлээр бүтдэггүй. Үнэгийн гаслах чимээ, хавхны гинжний харжигнаан, аянгын нүргэлээ, борооны түрлэг, чимээгүй болсон хоолой, сонсохоо больсон чих гэх зэрэг эдгээр нь дүрийн дотоод өөрчлөлтийн авиа болж хувирч байна. Зохиолч энд сонсголын бүтцээрээ ч хүүрнэж байна.
Дөрөвдүгээрт мэдрэхүйн архитектоник.
Цангах ам, нулимсны амт, борооны үнэр, хүйт даасан нуруу, гарын шөрмөс, хатсан уруул зэрэг хэллэгүүд бүхий мэдрэхүйн дүрслэлүүд нь үйл явдлыг тайлбарлах бус, ухамсрын өөрчлөлтийг бие махбодоор мэдрүүлж байна.
Тавдугаарт ёс суртахууны архитектоник.
Энэ өгүүллэгийн жинхэнэ хөдөлгөөн гадна үйл явдалд бус, хүний мөс чанарт өрнөж байна. Яргай, могой, хавх, эх үнэг, ангир уураг, бороо зэрэг эдгээр үгс нэгэн цул ёс суртахууны бүтцийг үүсгэж байна. Шунал атгасан гар эцэстээ энэрлийг мэдэрсэн гар болж өөрчлөгдөж байна. Энэ нь дүрийн ухамсрын динамик шилжилтийн гол илэрхийлэл юм.
Эдгээр бүх бүтцийг нэгэн бүхэл тогтолцоо болгон харахад энэхүү өгүүллэгийн утга нэг ч өгүүлбэрт, нэг ч бэлгэдэлд дангаар оршихгүй нь тодорхой болж, утга нь тэдгээрийн хоорондын үл үзэгдэх холбоосуудад оршиж байна. Энэхүү үл үзэгдэх холбоосын системийг бид утгын архитектоник хэмээн нэрлэж болох юм. Утгын архитектоник гэдэг нь зохиолын утгыг бүрдүүлж буй дүр, орон зай, дурсамж, домог, авиа, мэдрэхүй, ёс суртахуун, уншигчийн танин мэдэхүйн хөдөлгөөн зэрэг олон давхаргын харилцан хамаарлын бүтэц бөгөөд эл утга нь нэгэн цэг дээр тогтдоггүй, зохиолын бүх бүтцээр тасралтгүй урсаж байдаг. Эндээс “Метаверс ба уран зохиол” хэмээх өмнө дэвшүүлсэн онолын асуудал шинэ агуулгаар баяжигдах боломжтой байна. Уран зохиол дахь метаверс гэдэг нь виртуал бодит байдлын хуулбар биш бөгөөд хүний ухамсарт зэрэгцэн орших олон орон зай, олон цаг хугацаа, олон утгын давхаргуудын харилцан үйлчлэлийн уран сайхны бүтэц юм. Энэ бүтэц зөвхөн зохиолын дотор бус, уншигчийн танин мэдэхүйн явцад мөн бүрэлдэн бий болдог. Ийм учраас уран зохиолын метаверс нь зохиолчийн бүтээсэн ертөнцөөс гадна уншигчийн бүтээдэг хоёр дахь ертөнцөөр үргэлжилдэг ажээ. Энэ нь унших үйл явцыг идэвхтэй хамтын бүтээл болгон хувиргадаг гэдгийг илэрхийлж байна.
Энэхүү өгүүллэгийг ийнхүү задлан уншсаны дараа нэгэн зүйл тодорхой болж байна. Орчин үеийн Монгол өгүүллэгийн хөгжлийг зөвхөн реализм, модернизм, постмодернизмын уламжлалт ангиллаар тайлбарлах нь хангалтгүй болжээ. Дүрийн ухамсрын дотоод хөдөлгөөн, олон давхаргат орон зайн бүтэц, домог зүйн шинэчлэл, ой санамжийн зохион байгуулалт, уншигчийн танин мэдэхүйн оролцоо зэрэг асуудлыг хамтад нь авч үзэх шинэ судалгааны арга зүй шаардагдаж байна.
“Зэрэгцээ ертөнцийн зүүд” бол ийм шинэ уншлагын боломжийг тодорхой харуулсан бүтээл болжээ. Энэхүү бүтээл нэгэн өгүүллэгийн хүрээнд оршихуйн философи, домог зүйн уламжлал, дүрийн ухамсрын динамик шилжилт, байгаль ба хүний ёс суртахууны харилцаа, дотоод орон зайн метаверсийн бүтцийг нэгэн цогц уран сайхны систем болгон нэгтгэж чаджээ. Тиймээс энэхүү өгүүллэгийг зөвхөн нэгэн уралдааны шилдэг бүтээл гэж үнэлэхээс илүүтэй, орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг унших шинэ судалгааны арга зүйг турших боломж олгож буй чухал текст хэмээн үзэх нь зүйтэй юм.
Хэлний метафизик буюу үгийн оршихуйн шилжилт ба өгүүлбэрийн дотоод хөдөлгөөн.
Энэхүү өгүүллэгийн онцгой тэмдэглүүштэй шинж нь хэл зөвхөн үйл явдлыг дамжуулах бус, өөрөө үйл явдал болж буйд оршино. “Торолзоно”, “дурсамж эвхэн”, “хөлчүү зэрэглээ”, “лусын хавх” зэрэг хэллэгүүд юмсыг нэрлэж, дүрслээд өнгөрөхгүй, тэдгээрийн оршихуйн төлөвийг өөрчилж байна. Зохиолч хэлний дотор юмсын ердийн хуулийг эвдэж, тэднийг уран сайхны шинэ бодит байдалд шилжүүлжээ.
Энд “хэлний метафизик” гэж нэрлэж буй ойлголт нь үгийн утга тогтсон, хөдөлгөөнгүй шинж биш, өгүүлбэрийн дотоод хөдөлгөөн, дүрийн ухамсрын шилжилт, хүүрнэлийн орон зайн өөрчлөлттэй хамт оршихуйн шинэ төлөвт шилжин бүрэлдэх үзэгдлийг хэлнэ. Үг ийм нөхцөлд юмсын энгийн нэр байхаа больж, тэдгээрийн боломжит оршихуйг бүтээгч уран сайхны хүч болон ажилладаг байна.“Хөлчүү зэрэглээ” гэсэн хэллэгийг авч үзье. Зэрэглээ өөрөө хөлчүүрхэх боломжгүй. Гэтэл “хөлчүү” гэсэн хүний төлөв байгалийн үзэгдэлд шилжин орсноор зэрэглээ гадаад орчны дүрслэл бус, Мондоогийн сарниж, гуйвсан ухамсрын амьд төлөв болж хувирна. Энэ нь жирийн адилтгал төдий бус, хүний дотоод ертөнц байгальд шилжин шингэж буй хэлний түвшний хувирал юм.
Үүнтэй адил “үнэг гасалж буй мэт” гэсэн дүрслэлд сонсогдож буй авиа үнэгийнх биш, Мондоогийн хоолойноос гарч байна. Гэвч хүний дуу хоолой амьтны гаслаан болж хувирснаар хүн, амьтан хоёрын зааг хэлний түвшинд бүдгэрнэ. Ийнхүү өгүүллэгийн эхэнд үнэгийг гаднаас ажиглаж байсан хүн төгсгөл рүүгээ үнэгийн авиагаар дуугарч, өөрийн оршихуйн хилээс хальж эхэлж байна.
Өгүүллэгийн хөдөлгөгч гол хүч нь үйл үгс юм. Зэрэглээ торолзоно, жирвэгнэнэ, гуйвганана. Дурсамж эвхэгдэнэ. Үнэг шогшино, торолзоно. Бороо асгарна. Эдгээр үйл үгс байгаль, дурсамж, амьтан, орон зайг хөдөлгөөнгүй дүрслэлээс гаргаж, өгүүлэмжийн идэвхтэй оролцогчид болгон хувиргажээ. Тиймээс энэ өгүүллэг нэр үгээр тогтоогдож бус, үйл үгээр амьдарч байна гэж хэлж болно.
Зохиолын эхэнд үл танигдах амьтан “дээш шовойж, тэгснээ доош навтайх” хөдөлгөөнөөр дүрслэгджээ. Энэ өгүүлбэр зөвхөн амьтныг харуулахгүй, уншигчийн харааг ч хамт хөдөлгөж байх шиг. Өгүүлбэрийн дотоод хэмнэл нэгэн төрлийн камерын хөдөлгөөн болон хувирч, дүрсийг ойртуулж, холдуулж, өндөрсгөж, намсгана. Ийнхүү хэл нь зураглалыг өгүүлэх бус, зураглалыг өөрөө бүтээж байна. Үүнтэй зэрэгцэн өгүүлбэрийн амьсгал дүрийн бие махбодын төлөвийг даган өөрчлөгдөнө. Могойтой тулгарах айдсын агшинд үйл явдал огцом түргэсэж, хөдөлгөөн тасалдан, өгүүлбэрийн хэмнэл давчдана. Харин эх, эцэг, эх үнэгийн тухай дурсамж сэргэхэд өгүүлбэр уртсаж, аажим урсан, ухамсрын гүн рүү нэвтэрч байна. Тиймээс өгүүлбэрийн урт, богино, хурдан, удаан хэмнэл нь найруулгын гаднах хэлбэр бус, дүрийн физиологи, сэтгэлзүйн хөдөлгөөнийг илэрхийлэх уран сайхны дотоод механизм болж байна. “Зэрэглээ” гэдэг үгийн утгын замнал үүний тод жишээ юм. Эхэндээ тэр байгалийн харааны үзэгдэл болж байна. Дараа нь нөгөө ертөнцийн босго болно. Улмаар дурсамжийн орон зай, ухамсрын хил, эцэстээ оршихуйн метаверс болон тэлжээ. Үг солигдоогүй боловч түүний оршихуйн үүрэг өөрчлөгджээ. Нэг үг өгүүллэгийн явцад хэд хэдэн өөр утгын орон зайгаар дамжин, шинэ шинэ төлөвт шилжиж байгаа нь хэлний метафизикийн үндсэн шинж мөн.
Иймээс энэхүү өгүүллэгт хэл нь утгыг дамжуулах хэрэгсэл төдий бус, өөрөө утга төрүүлдэг оршихуйн бүтэц болон ажиллаж байна. Хэлний хэмнэл, үйл үгийн хөдөлгөөн, өгүүлбэрийн амьсгал, авианы урсгалын нийлбэрээр утга амь орж, дүрийн ухамсар, байгалийн орон зай, дурсамж, домог зүйн давхаргууд хоорондоо шилжин холбогдож байна..
Ийнхүү хэлний метафизик нь дүрийн ухамсрын динамик шилжилт, ой санамжийн архитектоник, дуу авианы архитектоник, мэдрэхүйн болон ёс суртахууны архитектоникийг нэгэн бүхэл утгын тогтолцоонд холбож байна. Энэ нь орчин үеийн Монгол өгүүллэгийн дотоод бүтцийг тайлбарлахад үг, өгүүлбэрийг зөвхөн хэл найруулгын нэгж бус, утга болон оршихуйг хөдөлгөөнд оруулагч уран сайхны хүчин гэж авч үзэх шаардлагатайг харуулж байна.
Өгүүллийн зорилго зөвхөн нэг өгүүллэгийг тайлбарлахад оршсонгүй. Орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг унших өөр нэгэн боломжит судалгааны чиглэлийг эрэлхийлэхэд чиглэв. Энэ чиглэл нь зохиолын утгыг урьдчилан тогтоосон тайлбар болгох бус, унших үйл явцын дунд тасралтгүй нээгдэж байдаг амьд бүтэц гэж үздэгээрээ онцлог юм. Тиймээс утга бол зохиолчийн дангаар бүтээсэн зүйл биш. Мөн уншигчийн дур зоргын тайлал ч биш. Утга нь зохиолчийн уран сайхны бүтэц, бүтээлийн дотоод архитектоник, уншигчийн танин мэдэхүйн оролцоо гурвын огтлолцолд тасралтгүй шинээр бүрэлдэн бий болдог амьд оршихуй юм. Орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг унших асуудал нь зөвхөн текстийг тайлбарлах асуудал байхаа больжээ.
Хүний ухамсар, ой санамж, домог зүй, байгаль, гоо зүй, утга хэрхэн нэгэн бүхэл оршихуй болон холбогдож байгааг танин мэдэх судалгааны шинэ орон зай болон өргөжиж байна. Энэхүү өгүүллэг ийм судалгааны шинэ орон зайг нээж өгсөн бүтээлүүдийн нэг мөн гэж үзэж байна. Эцэст нь нэгэн зүйлийг онцлон тэмдэглэх нь зүйтэй. Уран зохиолын тухай аливаа судалгаа зөвхөн утгыг тайлах зорилготой байж болохгүй. Учир нь утга өөрөө гоо зүйн амьд хөдөлгөөнөөр дамжин оршдог. Шаналал бол уран зохиолын зүрх юм. Гоо зүй бол түүний судсаар тасралтгүй гүйх амьд цус мөн. Магадгүй орчин үеийн Монгол өгүүллэгийг шинээр унших аливаа оролдлого ч энэ хоёрын үл салгах нэгдлийг танин мэдэхээс эхлэх биз ээ.
Ганжууржавын БАТЖАВХЛАН. 2026.07.04-07.11
/”Метаверс” номноос/
