Номын Хүрд

31/05/2026

08/05/2026

Хэрцгий догшин сэтгэлтэн огторгуй мэт түгсэн ч
Хэзээ ч тэдгээрийг дарж номхтгож огт гүйцэхгүй
Хэрэв гагц өөрийн уур үүнийг дарж чадваас
Хэцүү дайсан бүгдийг дарсан мэт болно🙏🙏

08/05/2026

"Мянга нэг зуун настай Монгол гэгээн"

Ази царайтай нэг ахимаг насны эр өглөө бүр Жон Хоупкин их сургуулийн өмнөх талбайг өнгөрч Гилман Холлын дөрвөн давхарт орших ажлын өрөөгөө зорино. Энэ бол Монголын түүхэн дэх 14 хутагтын нэг “мянга нэг зуун” настай Дилов гэгээн ажээ.

Сайн байна уу, Баяртай гэх хэд гурван үгнээс өөр англи хэл мэддэггүй ч түүний нүүр дүүрэн зөөлөн инээмсэглэл нь оюутнуудтайгаа ойлголцоход нь тус дэм болдог аж.

Дилов хутагтын 1100 нас гэдэг нь ёс төдий ойлголт юм. Шавь нар нь түүнийг 1100 жилийн тэртээ мэндэлсэн Дилов нэрт хутагтын 19 дэх хувилгаан дүр гэж итгэдэгтэй нь л энэ тоо холбоотой. Уг ёсоороо 67 нас хүрч байгаа юм.

Тэрбээр 1883 онд Нарванчин хийдийн ойролцоо малчны гэрт төрсөн агаад 300 лам хурдаг Нарванчин хийдийг толгойлж хутагт гэгдэх болов. 18 насанд нь Өвөр-Монголын хоёр ч хийд түүний мэдэлд ирэв. 1931 онд томоохон хуврагуудын зарим нь цаазлагдан, ор сураггүй болж Дилов хутагт амь хэлтэрхийн эрхээр эх нутгаасаа зугтан гарчээ.

Тэр үеээс хойш 18 жилийг цагаачийн амьдралаар туулсан Дилов хутагт Бээжинд доктор Латтимортой уулзан улмаар сайн нөхрийн харьцаа тогтоожээ. Дотно сайхан харьцаа нь зөвхөн тэдний дунд төдийгүй Латтиморын гэр бүлийнхэн ч түүнийг хайрлан хүндэлдэг байжээ. “Манай хүү Дэвид чинь Дилов хутагтын хуурай хүү шүү дээ” Латтиморын хатагтай хэлж байсныг санаж байна.

Хятадад өнгөрөөсөн он жилүүдийнхээ
тухай Дилов хутагт:

-Би Бээжингийн нэгэн хийдэд олон жил өнгөрүүлсэн. Чан кайшийг олон жилийн өмнөөс мэднэ. Тэр миний төлөө багагүй зүйл хийсэн шүү гэж байв.

Буурал сор суугаагүй үсээ хусуулсан энэ хүнийг хэн ч 67 настай гэхээргүй. Тэрбээр гэртээ богино ханцуйтай даавуун цамц өмсөх агаад орж ирсэн зочныг зөөлөн буйданд урих мөртлөө өөрөө энгийн модон сандал дээр завилан сууна. Дилов хутагт зөөлөн дуугаар үгээ салган, удаан ярьдаг хүн бөгөөд хэлмэрчээ орчуулж байх хооронд дараагийн үгээ бодож суудаг. Түүний хамгийн их ярьдаг зүйл бол төрөлх сүмийнх нь тухай дурсамж байлаа. Тэр тухай ярихдаа өөрийнхөө гараар зурсан сүмийнхээ зургийг заавал үзүүлнэ.

“Нарванчин маань одоо устгагдсан байх даа” гэж тэр гунигтайхан өгүүлж байсан юм. Дилов хутагт өрөөнийхөө нэг ханыг бурхан шүтээний индэр болгон хувиргаж, гүнгэрваатай бурхнаар дүүргээд мөнгөн цөгцтэй зулуудыг түүний өмнө эгнүүлэн тавьжээ.
Бас тэнд олон лонх хэлбэтэй сав байх ба түүндээ шар, цэнхэр, ягаан өнгийн цаасан цэцэг суулгажээ. Энэ бүхний гол хэсэгт жижиг мөнгөн гүнгэрваанд завилан суусан Будда бурхны баримал байх аж. Харин түүний ард улаан өнгөтэй том хайрцаганд ном судраа хадгалдаг гэнэ.

Дилов хутагт өглөө бүр бурхныхаа өмнө сөхрөн сууж мөргөл үйлдээд хоёр мөнгөн аягандаа сүү юмуу цай, найман алтан цөгцөндөө ус хийдэг. Энэ ямар учиртай вэ гэвэл цай ундныхаа дээжийг бурхандаа өргөн барьж байгаа хэрэг юм.

Мөргөлөө дуусган цай ундаа уусны дараа тэр сургууль руугаа явна. Дилов гэгээн европ хувцсанд дасаж чадахгүй тул ихэвчлэн бор өнгийн урт дээл өмсөж, харин баяр ёслолын үеэр улаан өнгэтэй торгон дээлээр гоёно.

Дилов гэгээн хэдийгээр Монгол маягаар амьдардаг ч гэсэн америкийн нийгмийн амьдралд түүний сонирхлыг татдаг зүйлс багагүй бий. Жишээлбэл зарим нэг түүхийн сэдэвт кино, гудамжинд мянга мянгаараа шуугилдан давхих автомашинууд, шөнийн гэрлэн чимэглэл, том дэлгүүрүүд гэх мэт.

Гэвч америкт түүний бодлоор хамгийн сайхан зүйл бол эрх чөлөө гэнэ. Дуртай газартаа очиж, таалагдсан ажлаа хийх бүрэн боломжтой агаад хийдийн тэргүүн байхад ч ийм байгаагүй гэж дурсана.

Дилов хутагтад шавь орох хүсэлтэй олон хүн дэлхийн өнцөг булан бүрээс түүнд захидал ирүүлдэг. Харин түүнд төрөлх Монгол орон, Нарванчин хийддээ нэг удаа ч болов очих боломжийг Бурхан багш заяах байгаа хэмээн найдсаар, түүгээрээ амьдарсаар яваа ажээ.

1950 онд АНУ-ын нэгэн сонинд гарч байсан Бен Херманы нийтлэлээс хэсгээс...

хуудсаас авав

08/05/2026

ХУРЛЫН ЗАН ҮЙЛИЙН ҮЕЭР МЭДВЭЛ ЗОХИХ ЗАРИМ ЗҮЙЛС

Багшийн өмнө хүж асааж залах нь ямар учиртай вэ?

Багшийнхаа өмнө хүж барин залж буй нь багшийгаа бурхан бодитойд сэтгэлдээ бодож, хүжсийн ариун үнэрээр замыг нь ариусган угтан үнэртний тахил өргөж буй нь хүндэтгэлийн нэгэн илэрхийлэл билээ. Орон хийдээ бурханы оронд сүсэглэн, багшийгаа Бурхан бодитой заларч буй хэмээн сүсэглэн өргөл хүндлэл үйлдэх нь ирээдүйд өөрийн сэтгэлээ суралцуулан гэгээрэх зам мөр ч тэр мэт ариун болох шалтгааныг бүтээдэг, өөрөө эд баялагаар элбэг байх, аз жаргалтай байх Бурханы лагшингийн эрдмийг олох шалтгааны нэг болно хэмээн ойлгоорой.

Мандал өргөх утга учир

Өөрийн өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагт хийсэн буян, хамаг амьтны сайн сайхныг нар, сар дөрвөн тив, сүмбэр уулыг дүрсэнд ургуулан лам багшдаа өргөж байгаа тахилын зан үйл юм. Мандал өргөснөөр үгүйрэл хоосролыг арилгах, эд баялаг хураах, сүсэг бишрэлийг арвитгах, нүгэл хилэнц арилах, буяны чуулганыг агуу ихээр хураах, бясалгал тэргүүтэн онолын эрдэм төрөхийн уг шалтгаан болох, багш дээдсүүд болон бурхад бодисадва нарыг баясгах, туулсан бурханы хутгийг олох гэх мэт агуу их тустай.

Суудалдаа суухын өмнө мөргөхийн учир юу вэ?

Энэ нь багшдаа үзүүлж байгаа хүндлэл, өөрийн омгийг дарах, муу үйлийг амарлиулдаг зан үйл юм. Багшийгаа ямар ч бурханы үүднээс хүндлэл үзүүлэн мөргөж болно. Бурхан багшийн тарни уншаад Бурхан багштай ялгал үгүй, Мэгзэм уншаад Богд Зонхова бурхантай ялгал үгүй, Дарь эх уншаад Дарь эх бурхантай ялгал үгүй хэмээн санах, орой дээрээ залбирахад багш, Бурханаа орой дээр залж сүсэглэх, хөмсөгний харалдаа залбирахад биеэр хийсэн нүгэл, хилэнцийг наманчлах, хоолойн харалдаа залбирахад хэлээр хийсэн нүгэл, хилэнцийг наманчлах, зүрхэн тушаа

залбирахад сэтгэлээр хийсэн нүгэл, хилэнцийг наманчилж урьд хийсэнд гэмшсэн, хойшид хийхгүй хэмээн боомтолсон сэтгэлийг төрүүлэн гурвантаа мөргөн сууж, номоо сонсоорой. Мөн ном завсарлах үед ч, гадагш гарахдаа ч энэ хүндлэлийн сэтгэлээ алдалгүй, мөргөж хэвших нь сүсэгтэн хүний номын ёс билээ.

Айлдварын үеэр тарни, ном унших нь ямар ач тустай вэ?

Лүнгийн үеэр Ганжуурва багш "Бурхан багшийн алдрыг зуун мянга, дөрвөн хүчит Бодисадвагийн залбирлыг арван мянга тоолоорой" хэмээн айлдсаны дагуу эдгээр тарниудыг унших хийгээд өөрсдийн амны уншлагаа уншиж болно. Маани уншдаг нь маанна, Дарь эхийн тарни тоолдог нь Дарь эхийн тарниа, судар ном уншдаг бол мөн адил уншлагуудаа үйлдэж болно.

Харин анхаарах зүйл нь бусдад төвөг болохгүйгээр өөрийн болон бусдын чихэнд багшийн айлдаж буй лүн сонсогдож байхаар уншлага номоо үйлдэх нь чухал юм. Багшлунайлдаж байх үед сэтгэлээалмайруулах нь зохисгүй болой. (Номоо чухалчлахгүй өөр юманд сатаарах)

Ном сонсохын өмнө сэтгэлээ хэрхэн бэлтгэх ёстой вэ?

Багш өглөө болгон айлган сануулж байгаагийн дагуу хамаг амьтны тусын тулд би Бурханы хутгыг олъё хэмээх бодь сэтгэлийг үүсгэн Бурхан болохын тулд номоо сонсъё хэмээн сэдлээ засан номоо сонсох хэрэгтэй. Хамаг амьтанд жинхэнэ туйлын тусыг Бурханы хутгийг олж байж бүтээх тул эгэлийн сэтгэлийг бурхан болгодог бодь сэтгэл, хоосон чанарын үзлийг бясалгадаг. Тэгэхээр миний хийсэн буянаар хамаг амьтан гэгээрээсэй, эдүгээ үйлдсэн буянаараа хамаг амьтны тусыг бүтээе, түүний тулд бурханы хутгийг олъё хэмээх бодь сэтгэлээр сэдлийг үүсгэн ерөөл талбин номоо сонсоорой.🙏🙏

06/03/2026

ДОГОЛОН ДАРЬ ЭХ БУЮУ НЯЛХАСЫН ДУХАНД ХӨӨ ТҮРХДЭГИЙН УЧИР

Эрт урьд цагт үргүй өнчин чөтгөр тэнэж явсаар нэгэн айлд орж гэнэ. Айлын эхнэр нялх хүүхдээ хөхүүлээд сууж байв. Чөтгөр дотроо баярлаж, өнөөдөр нэг хүүхэд олж авах нь гэж чимээгүй харж суув. Айлын хүүхэн хүүхдээ өврөөсөө салгахгүй тэвэрчихээд, нөхөр нь ч гарах янзгүй. Чөтгөр тэсгэл алдахдаа зуухных нь үнснээс атгаж аваад эр эм хоёрын нүд рүү цацав. Айлын эр эхнэртээ уурлаж,

- Чи юунд хүний нүд рүү үнс цацаж байгаа юм бэ? гэж асуухад, эхнэр нь хариу уурлаж,
- Юу гэсэн үг вэ? Харин чи өөрөө миний нүүр рүү үнс цацчихлаа гэж эхнэр нөхөр хоёр хэрэлдэж эхлэхэд чөтгөр баярлаж, одоо л нэг завшаан ирлээ гээд хүүхдээ газар тавихыг хүлээж суутал, хүүхэн хүүхдээ элгэндээ тас тэвэрчихээд нөхөртөө уурлаж, хувцас хунараа авч, хүүхдийнхээ духанд хөө түрхээд, төрхөмдөө буцахаар гарч явав.

Чөтгөр эр эм хоёроос хүүхдийг нь авч чадсангүй боловч сэтгэл мохсонгүй. Айлын эхнэрийг дагаж явав. Хүүхэн шөнийн харанхуйд айдас нь хүрэхдээ дутуу цээжилсэн Дарь эхийн зүрхэн тарниа хагас дутуу уншиж явжээ. Чөтгөр бүсгүйг хөөж яваад өөр нэг чөтгөртэй таарч,

- Хүүхэд тэвэрсэн бүсгүй хүн харав уу? гэж асуусанд, нөгөө чөтгөр,

- Үгүй, саяхан нэг тал тогоо тэвэрсэн, доголон Дарь эх л үүгээр өнгөрсөн гэж хариулав. Учир нь хөө түрхсэн хүүхдийн магнай нь хагас дугуй тогоо болон харагдаж, хазгай уншсан Дарь эх нь доголон Дарь эх болж үзэгдэж чөтгөр халдаж чадаагүй юм байж. Хөөрхий бүсгүй хүүхэдтэйгээ амар мэнд төрхөмдөө харьжээ. Түүнээс хойш монголчуудын дунд шөнө хүүхэд нялхсыг авч явахдаа духан дээр нь хөө түрхэж гаргавал муу юм, гай барцад учирдаггүй гэсэн уламжлал тогтжээ.

12/02/2026

🙏🙏🙏

11/02/2026

Ногоон дарь эхийн тарни уншсанаар

1. Эрхэндээ хураах
2. Адыг номхруулах
3. Төгс эдлэлээр хангах
4. Насан арвитгах
5. Сэтгэл татах
6. Бүднар хорлогчдийг буцаах
7. Хараал зүхлийг хариулах
8. Шумнас дайсныг чадах
9. Аюулаас аврах
10. Чөтгөрийг эрхэндээ хураах
11. Үгээгүй хоосныг үтэр арилгах
12. Өлзий хутагийг бадраах
13. Сахин хамгаалах
14. Тотгор дарах
15. Хилэнц номхруулах
16. Ухаан билиг арвижуулах
17. Дайсан хулгайг дарах
18. Лус савдагийн хорыг арилгах
19. Муу зүүд хэрүүлийг буцаах
20. Хижиг өвчин хорыг дарах
21. Үйлс бүхнээ өлзий өршөөх
22.Ажил үйлс түргэн бүтээх
НОГООН ДАРЬ ЭХ БУРХАНЫ ТАРНИ.
Ум дари дүдари дүри сухаа🙏