09/08/2026
ЦУВРАЛ–2
XXI ЗУУНЫ АДУУ ҮРЖҮҮЛЭГ
УДАМ ЗҮЙН БИЧГЭЭС ГЕНОМИК ХҮРТЭЛ
“Удмын бичиг бидэнд хурдан адуу хэрхэн бий болсныг өгүүлдэг бол геномик тэр хурдны цаана ямар генетикийн механизм ажилласныг тайлбарладаг”
Энэ бол XXI зууны хурдан адууны шинжлэх ухаанч үржүүлгийн үндсэн зарчмын нэг юм.
II БҮЛЭГ
Bruce Lowe-ийн “ ЭХИЙН УДМЫН БҮЛ ” буюу Mare Family онолын үүсэл, хөгжил ба XXI зууны геномик
PUCA-ийн эхийн удмын бүлийн тэмдэглэл 5-g ойлгох онолын үндэс
2.1. Оршил
Цэвэр цусны хурдан адууны үржил, селекцийн түүхэнд хамгийн удаан хадгалагдаж, өнөөдөр ч хэрэглэгдсээр байгаа удам зүйн тогтолцооны нэг нь Bruce Lowe-ийн Эхийн удмын бүл буюу Mare Family-ийн ангилал юм.
Энэ систем XIX зууны төгсгөлд бий болох үед ген, ДНХ, хромосом, митохондрийн геном, олон гент шинж зэрэг орчин үеийн генетикийн ойлголтууд хараахан хөгжөөгүй байв. Гэсэн хэдий ч Bruce Lowe тухайн үеийн General Stud Book болон уралдааны бүртгэлд хуримтлагдсан асар их хэмжээний удмын бичгийн мэдээллийг системтэйгээр судалж, адууны удам угсаа болон уралдааны амжилтын хооронд тодорхой зүй тогтол байгаа эсэхийг судалж тогтоохыг зорьсон юм.
Түүний судалгааны үр дүн болох Breeding Racehorses by the Figure System хэмээх бүтээл 1895 онд хэвлэгдэж, цэвэр цусны адууны эхийн удмын шугамуудыг дугаарлан ангилах системчилсэн тогтолцоо анх бий болсон байна.
Энэ тогтолцоо нь хожим Lowe Family буюу Mare Family хэмээн нэрлэгдэх болсон юм.
Эрхэм уншигч та бүхэндээ Mare Family-ийн утгыг зөв ойлгуулахын тулд энэхүү цувралыг бэлтгэн хүргэж байна.
Mare Family гэж юу вэ?
Mare Family бол генетикийн ангилал биш.
Энэ нь удмын бичгийн бүртгэлд үндэслэн тогтоосон цэвэр цусны адуунуудын эхийн удмыг шулуун шугамын аргаар дугаар өгөн ангилсан түүхэн ангилал юм.
Тиймээс:
● Family 1 = “хамгийн сайн ген”
● Family 5-g = “тодорхой хурдны ген”
● Family 20 = “чанар муутай удам”
гэж ойлгож болохгүй.
Family-ийн дугаар нь тухайн адууны эхийн удмын түүхэн гарал, бүртгэлийг шулуун шугамын аргаар илэрхийлсэн илэрхийлэл юм.
Гэхдээ энэ нь Mare Family генетикийн хувьд ямар ч үнэ цэнгүй гэсэн үг биш. Харин ч эсрэгээрээ, олон үеийн турш үржиж, шалгарч, уралдааны амжилттай үр төл төрүүлж ирсэн эхийн шугамын үржлийн түүхийг хадгалсан мэдээллийн давхарга гэж ойлгох нь зөв болно.
Иймээс «Mare Family бол геномын зураг биш. Харин генетикийн түүхийг ойлгоход ашиглаж болох удам зүйн зураглал юм.» Энэ бол цэвэр цусны англи адууны эхийн талын удмыг ойлгох суурь ойлголт болно.
Энэ ялгааг ойлгосны дараа PUCA-ийн Family summery-ийн 5-g гэсэн тэмдэглэгээний жинхэнэ утгыг тайлбарласан энэхүү тайлбарыг зөв ойлгох боломжтой болно хэмээн үзсэн билээ.
2.2. Bruce Lowe гэж хэн байв ?
Bruce Lowe (1845–1893) нь XIX зууны үеийн адууны үржил, удам судлалын судлаач бөгөөд удмын бичгийн мэдээлэл болон уралдааны үр дүнг хооронд нь холбон авч үзсэнээрээ онцлог юм.
Түүний сонирхон өөртөө тавьж эрэл хайгуул хийх болсон гол асуулт маш энгийн.
«Яагаад зарим эхийн удмын шугам олон үеийн турш амжилттай үргэлжилж, шилдэг уралдаанч болон үнэ цэнтэй үржлийн адууг дахин дахин төрүүлдэг байхад зарим шугам аажмаар алга болдог вэ?»
Lowe тухайн адууг зөвхөн өөрийнх нь уралдаанд гаргасан амжилтаар бус, олон үеийн эхийн удмын түүхтэй нь хамт судлан үзжээ. Энэ нь тухайн үед маш чухал шинэ хандлага байсан бөгөөд нэг адууны цаадах олон үеийн үржлийн түүхийг системтэйгээр харах боломжийг нээсэн юм.
2.3. Mare Family систем хэрхэн бий болсон бэ?
Lowe-ийн тогтолцооны үндсэн нэгж нь эхийн удмын шугам байв.
Өөрөөр хэлбэл тухайн адууны эхийг эхийн эх, түүний эх гэх мэтээр үе үеэр нь ухраан судалж, нэг эх гүүнээс гаралтай үр удмын хамаарлын шугамыг тодорхойлжээ.
Эдгээр эхийн шугамуудын уралдааны болон үржлийн амжилтыг харьцуулан үзэж, дугаарласан нь өнөөдөр бидний мэдэх Family 1, Family 2, Family 3 ... зэрэг ангиллын үндэс тавигдсан ажээ.
Түүхэн явцад орчин үеийн Thoroughbred-ийн олон эхийн удмын шугамыг 43 үндсэн гэр бүлд ангилан нэгтгэсэн тогтолцоо бүрэлдэн тогтсон бөгөөд энэ нь Mare Family-ийн өнөөгийн ангиллын үндсэн стандарт болсон юм.
Бид энд дараах нэр томьёог зөв ойлгох шаардлагатай. Угшлын бүл үүсгэгч үндсэн гүү (foundation mare) гэдэг нь тухайн шулуун шугамаар эхийн удмын түүхэн шугамын эхлэл болсон, удмын бичгийн бүртгэлээр тогтоогдсон эх гүүг хэлнэ.
Мөн тодруулан хэлхэд Family-ийн дугаар нь чанарын зэрэглэл биш гэдгийг дахин тэмдэглэн хэлэх нь зүйтэй.
Тиймээс «“Аль family хамгийн сайн бэ?”» гэж асуух нь буруу болох бөгөөд харин «“энэ эхийн шугам ямар түүхтэй вэ? Ямар адуунуудыг төрүүлсэн бэ? Олон үеийн турш ямар үржлийн үнэ цэнэ хадгалагдсан бэ?”» гэж харах нь шинжлэх ухааны хувьд илүү зөв өнцөг болно.
2.4. Bruce Lowe-ийн оруулсан гол хувь нэмэр
Bruce Lowe-ийн хамгийн том хувь нэмэр нь адууны үржлийн мэдээллийг нэг адууны амжилтын хэмжээнд бус, олон үеийн удам бичгийн мэдээлэл болгон системчилсэнд оршино.
Түүний дэвшүүлсэн санаанаас дараах гурван чухал зарчмыг ойлгох хэрэгтэй гэж үзсэн билээ.
1. Нэгдүгээрт. Эхийн шугам олон үеийн түүхийг хадгалдаг.
Өнөөдөр бид энэ түүхийг удмын бичгийн сан, ДНХ-ийн шинжилгээ, геномикийн аргаар илүү нарийн судлах боломжтой болсон ч эхийн шугамын түүхэн мэдээлэл үнэ цэнээ алдаагүй.
Жич: Монголд ugshil.mn сан бий болсон нь маш зөв санаачлага бөгөөд хурдан морины хөгжилд болон үржүүлгийн салбарт шинэ салхи оруулсан маш том шинэлэг ажил юм.
2. Хоёрдугаарт. Уралдааны амжилт бол олон үеийн сонгон үржүүлгийн үр дүн.
Шилдэг адуу гэдэг бол ихэвчлэн хоосноос бий болдоггүй. Түүний цаана сонголт, хослол, үржил, шалгарал, дахин сонголт
гэсэн олон үеийн үйл явц байдаг.
Үүнийг монголчууд бид адууны удмыг худал хэлж болохгүй хэмээн цээрлэдэг нь хурдан адууг бий болгоход цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгө, хүч хөдөлмөр, авьяас билиг гэх мэт асар их хүчин зүйл зарцуулагддаг болохыг ойлгосон ойлголт, бурханлаг, хүнлэг, энэрэнгүй, тууштай зан чанарыг ойлгосон асар том ойлголтын илэрхийлэл юм.
3. Гуравдугаарт. Үржүүлэгч зөвхөн азаргыг бус, эх гүүг мөн адил анхаарах ёстой.
Энэ санаа өнөөдөр ч чухал хэвээр хадгалагдаж байгаа болно. Учир нь эх гүү үр төлдөө өөрийн генийнхээ талыг буюу 50 хувийг өгөөд зогсохгүй, митохондрийн ДНХ эхийн шугамаар дамждаг.
Гэхдээ «“Эхийн шугам адууны бүх генетикийн давуу талыг тодорхойлдог”» гэж нэг талыг барьж хэт туйлшран дүгнэж бас хараахан болохгүй.
Эхийн шугам бол геномын зөвхөн нэг хэсгийг харах генетикийн цонх юм.
Адууны хурд, тэсвэр, биеийн бүтэц, булчингийн хөгжил, бодисын солилцоо зэрэг нийлмэл шинж нь олон ген, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл болон орчны нөлөөний үр дүн байдаг билээ.
2.5. Bruce Lowe-оос хойших хөгжил
Bruce Lowe-ийн дараа Thoroughbred-ийн удам зүйн судалгаа улам өргөжиг хөгжсөн билээ.
Энэ чиглэлд:
● William Allison
● Kazimierz Bobinski
● Franco Varola
● Federico Tesio
● Leon Rasmussen
зэрэг судлаач, удам судлаачид чухал хувь нэмэр оруулсан.
Удам зүйн судалгаа цааш хөгжихийн хэрээр зөвхөн эхийн Family бус, олон төрлийн хослолыг судлах болсон. Үүнд:
● Шугаман үржүүлэг (Linebreeding) - тодорхой өвөг дээдсийн нөлөөг олон үеэр давтан оруулах
● Төрөл ойртолтын үржил (Inbreeding) - ойрын удам төрлийн адууг хослуулах
● Rasmussen-ийн хүчин зүйл.
нэг үнэ цэнтэй эх гүү удам удмын бичгийн хоёр талд давтагдах үзэгдэл
● Удамшлын тунгийн арга (Dosage) - тодорхой нөлөө бүхий өвөг азаргуудын удам дахь нөлөөг ангилан үнэлэх
● Хослолын хэв маяг (Nicking/Cross Pattern) - тодорхой азарганы болон эхийн шугамын хослолын түүхэн үр дүнг судлах
зэрэг аргачлал хөгжсөн.
Ингэснээр Mare Family нь дан ганц “эхийн гэр бүлийн дугаар” биш, харин олон үеийн удам зүйн шинжилгээний нэг хэсэг болон өргөжин хөгжсөн юм.
2.6. Mare Family ба митохондрийн ДНХ
Энд Bruce Lowe-ийн системийг орчин үеийн биологитой холбох нэг чухал асуудал гарч ирнэ.
Эхийн шулуун удмын түүх биологийн үндэстэй юу?
Энэ бол тодорхой хэмжээнд тийм. Митохондрийн ДНХ буюу mtDNA нь эхээс үр төлд дамждаг. Тиймээс эхийн шулуун удмыг молекулын түвшинд судлахад ашиглаж болно.
Өөрөөр хэлбэл эх - охин - охин - охин... гэсэн тасралтгүй эхийн шугамаар митохондрийн ДНХ дамждаг.
Харин эсэргээрээ эцгийн шугамаар митохондрийн ДНХ дамждаггүй. Иймээс Mare Family-ийн “эхийн шулуун шугам” гэсэн түүхэн ойлголт нь mtDNA-ийн эхээс удамших биологийн зарчимтай тодорхой хэмжээнд нийцдэг.
Гэхдээ энэхүү хоёр ойлголтыг адилтгаж болохгүй. «Mare family бол mtDNA-ийн нэг хувилбар» болхоос 100 хувь адил гэж ойлгож болохгүй.
Учир нь
● Mare Family бол удмы бичигт үндэслэсэн түүхэн ангилал
● mtDNA бол эхээс удамшдаг бодит молекулын генетикийн мэдээлэл юм.
Тиймээс тэдгээр нь холбоотой боловч нэгэн адил зүйл биш гэдгийг сануулах хэрэгтэй билээ.
2.7. Яагаад Mare family ба геномик хоёр өөр зүйл вэ?
XXI зууны геномикийн хамгийн чухал ойлголтын нэг нь энэ.
Нэг адууны геном зөвхөн эхийн шугамаас бүрддэггүй.
Аливаа амьтны үр төл генетикийн мэдээллийнхээ ойролцоогоор:
50% — эхээс
50% — эцгээс
авна.
Үүн дээр олон үеийн генетикийн дахин хослол, мутаци, сонгон шалгарал зэрэг үйл явц нэмэгдэнэ. Тиймээс PUCA-ийн генетикийн үнэ цэнийг зөвхөн Family 5-g-ээр тайлбарлах боломжгүй.
Түүний генетикийн бүтцэд:
• эхийн олон удмын шугам
• эцгийн олон удмын шугам
• давтагдсан өвөг дээдэс
• шугаман үржүүлгийн бүтэц
• генетикийн дахин хослол
• мутаци
• олон үеийн сонгон шалгарал
зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлсөн.
Иймээс маш энгийнээр хэлбэл
«Mare family бидэнд “хаанаас ирсэн”-ийг өгүүлдэг бол геномик “юуг өвлөсөн”-ийг тодорхойлоход тусалдаг.»
2.8. XXI зууны геномик Mare family-ийг хэрхэн дахин тайлбарлаж байна вэ?
Өнөөдөр ДНХ-ийн хувилбар тодорхойлох шинжилгээ, өндөр нягтралтай генетикийн чип, бүхэл геномын дараалал тогтоох зэрэг технологийн ачаар адууны генетикийг зөвхөн удмын бичгээр бус, ДНХ-ийн шууд мэдээллээр судлах боломжтой болсон.
Энэ нь Bruce Lowe-ийн системийг хүчингүй болгосонгүй. Харин түүний мэдээллийг илүү өргөн хүрээнд тайлбарлах боломжийг бий болгосон байна.
Өнөөдөр бид удмын бичиг, геномик, фенотип, гүйцэтгэл, селекцийн шийдвэр
гэсэн нэгдсэн тогтолцоогоор адууг үнэлэх боломжтой болсон билээ.
Үүний хүрээнд дараах гурван зарчим чухал.
1. Mare family дангаараа генетикийн чанарыг тодорхойлохгүй.
Нэг family-д багтсан бүх адуу ижил генетикийн бүтэцтэй гэсэн үг биш.
Нэг эцэг эхийн төрсөн ах дүү адуунуудын нэг нь хурдан байх боловч нөгөөх нь хурдангүй байх тохиолдол бий.
2. Уралдааны чадвар бол олон гент шинж.
Хурд, тэсвэр, булчингийн хөгжил, бодисын солилцоо болон бусад физиологийн шинжүүд нь олон ген, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, орчны нөлөөний нийлбэр юм.
3. Гэхдээ амжилттай эхийн шугамын үнэ цэнтэй түүхэн мэдээлэл хэвээр.
Олон үеийн турш үржиж, шалгарч, амжилттай үр төл өгсөн эхийн шугам нь тухайн популяцийн үржлийн түүхийн үнэ цэнтэй мэдээллийг хадгалдаг.
Тиймээс XXI зууны зорилго нь Bruce Lowe-ийг үгүйсгэх биш.
Харин «Bruce Lowe-ийн удам зүйн ангиллыг геномикийн мэдээллээр гүнзгийрүүлэн тайлбарлах» өргөн боломж нээгдсэн явдал юм.
2.9. PUCA-ийн 5-g эхийн удмын бүл яагаад чухал вэ?
Одоо PUCA-н бодит кейс дээр эргэн анхаарлаа хандуулъя.
PUCA нь Bruce Lowe-ийн ангиллаар Family 5-g-д хамаардаг.
Гэвч PUCA-г зөвхөн “5-g-ийн гүү” гэж тодорхойлох нь түүний генетикийн түүхийг хэт хялбарчилсан хэрэг болно.
Бидний авч үзэж буй зургаан үеийн удмын бичгийн эхийн удмын бүлгийн нэгтгэлээс харахад PUCA-ийн удамд олон эхийн шугам дараах байдлаар давтагдан орсон болохыг харж болно. Үүнд:
• 5-h 8
• 5-g 6
• 2-d 4
• 3-l 4
• 9-e 4
• 17-b 4
Энэ нь PUCA-ийн удмын бичиг ганц эхийн шугамын түүх биш болохыг харуулж байгаа билээ.
Харин ч олон эхийн шугам олон үеийн турш огтлолцож, нэг адууны удам зүйн бүтцэд нийлсэн олон салаа сүлжээг бий болгожээ.
Эндээс бид PUCA-ийн тухай хамгийн чухал дараах дүгнэлтийг хийж болно. «PUCA-ийн үнэ цэнэ 5-g гэсэн дугаарт бус, олон үеийн олон эхийн болон эцгийн шугамын огтлолцол, тэдгээрийн давталт, сонгон үржүүлгийн үр дүнд бий болсон нийт генетикийн бүтцэд оршино.»
Иймээс PUCA-г дараах дарааллаар ойлгох нь зөв болно.
● Mare Family буюу family summery
● удмын бичиг
● өвөг дээдсийн давталт
● оновчтой зөв хослуулсан шугаман үржүүлэг
● генотип
● фенотип
● бодит гүйцэтгэл
2.10. PUCA-г яагаад “генетикийн платформ” гэж үзэж болох вэ?
Эхлээд бид “генетикийн платформ” гэсэн ойлголтыг тайлбарлах хэрэгтэй. Энэ нь PUCA-ийн бүх генетикийн мэдээллийг бүрэн тайлсан гэсэн үг биш.
Харин PUCA-ийн удам бичигт олон үеийн турш
• олон эхийн удмын шугам
• олон эцгийн удмын шугам
• давтагдсан өвөг дээдэс
• шугаман үржүүлгийн маш зөв бүтэц
• сонгон үржүүлгийн олон үеийн түүх
• өндөр түвшний уралдааны амжилт эдгээр нь нэг дор цогцолсон болохыг үнэлсэн үнэлэмж юм.
Иймээс PUCA-г “олон үеийн сонгон үржүүлгийн үр дүнд бий болсон генетикийн олон эх үүсвэрийн огтлолцлыг судлахад тохиромжтой бодит жишээ” гэж сонгон авч Хамниган хурд пэйж хуудсыг уншигч та бүхэнд ээ өөрийн өчүүхэн мэдлэгийн хүрээнд тайлбарлан хүргэхийг хичээн чармайлт хийж байгаа болно.
Өөрөөр хэлбэл PUCA бидэнд:
● “агуу эх гүү гэж яг юуг хэлэх вэ?” гэсэн асуултыг удам, удмын бичгээс эхлүүлээд геномик, фенотип, уралдааны гүйцэтгэл хүртэл судлах боломж олгож байна.
2.11. Удмын бичгээс геномик хүртэл
Bruce Lowe-ийн XIX зууны ангиллаас XXI зууны геномик хүртэлх хөгжлийг нэг мөрөөр харвал:
1. Mare Family
2. Удам, удмын бичиг
3. Шугаман үржүүлэг
4.Төрөл ойртолт
5. Удам зүйн шинжилгээ
6. ДНХ
7. Геномик
8. Олон гент селекц
9. Өгөгдөлд суурилсан үржлийн шийдвэр гэсэн хөгжлийн замыг тодруулж өгч байгаа билээ.
Өмнө нь үржүүлэгчид “энэ адуу ямар удамтай вэ?” гэж асуудаг байсан бол өнөөдөр “тэр удам дотроосоо яг ямар генетикийн хувилбаруудыг өвлөсөн бэ?”
гэж асуух боломжтой болсон. Хурдан адууны үржүүлэг хийж буй монгол хүн бүхэн дэлхийн хэмжээнд сэтгэж цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхах болтугай хэмээн сэтгэж энэхүү танин мэдэхүйн цуврал нийтлэлийг бэлтгэн хүргэж байгаа билээ.
Харин ирээдүйн үржүүлэгч“энэ адууны удмын бичиг, генетик, биеийн бүтэц, физиологи, гүйцэтгэлийн мэдээллийг нэгтгэвэл дараагийн үед ямар хослол хамгийн өндөр үнэ цэнэ өгөх магадлалтай вэ?” гэж харах болно. Энэ бол XXI зууны адууны шинжлэх ухаанч үржүүлгийн үндсэн өөрчлөлт юм.
ДҮГНЭЛТ
Bruce Lowe-ийн Mare Family онол XIX зууны удам бичгийн мэдээлэл, статистик ажиглалтаас эхэлсэн. Тухайн үед ген, ДНХ, геномын тухай өнөөгийн ойлголт байгаагүй ч Lowe нэг чухал зүйлийг олж харсан.Тэр нь
"адууны өнөөгийн сайн шинжүүдийг, өгөгдөл, чанарыг ойлгохын тулд зөвхөн тухайн адууг бус, түүний цаадах олон үеийн удам зүйн түүхийг судлах шаардлагатай хэмээн үзсэн.
XX зуунд энэ санаа шугаман үржүүлэг, төрөл ойртолт, удамшлын тунгийн арга, Rasmussen-ийн хүчин зүйл болон бусад удам зүйн шинжилгээгээр баяжсан бөгөөд XXI зуунд геномик, удмын бичгийн түүхийг ДНХ-ийн түвшинд шалгах, тайлбарлах шинэ боломжийг бий болгосон.
Ингэснээр хурдан адууг:
1. Mare Family
2. Удмын бичиг
3. mtDNA
4. ДНХ
5. Генотип
6. Фенотип
7. Гүйцэтгэл
гэсэн нэгдсэн холбоосоор ойлгох боломжтой болсон байна.
Гэхдээ
● Удмын бичиг бол геном биш
● Mare Family бол генетикийн чанарын баталгаа биш
● Нэг ген бол хурдан адууны бүх нууц биш
Адууны хурд, тэсвэр, биеийн бүтэц, булчингийн хөгжил болон уралдааны чадвар нь олон генийн нийлбэр нөлөө, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, хөгжлийн явц, сургалт, тэжээл, орчин болон бусад хүчин зүйлсийн үр дүнд бий болдог.
Тиймээс аль нэг үзүүлэлтийг дангаар нь авч үзэх нь адууны генетикийн чадавхыг бүрэн тайлбарлаж чадахгүй.
Харин удмын бичиг, эхийн шугам, митохондрийн ДНХ, ДНХ, генотип, фенотип, бодит гүйцэтгэл гэсэн мэдээллийг нэгтгэж чадвал үржил, селекцийн шийдвэр илүү шинжлэх ухаанч нотолгоонд суурилсан үржүүлэг байх болно гэдгийг тайлбарлан хүргэлээ.
PUCA бидэнд юуг харуулж байна вэ?
PUCA-ийн 5-g гэсэн тэмдэглэгээ бол түүний генетикийн түүхийн зөвхөн нэг давхарга бөгөад түүний цаана,
• эхийн олон удмын бүл
• олон үеийн удмын бичиг, тэмдэглэл
• давтагдсан өвөг дээдэс
• шугаман үржүүлгийн бүтэц
• олон эцгийн шугамын огтлолцол
• олон үеийн сонгон үржүүлгийн түүх оршиж байгааг харуулж байгаа юм.
Тиймээс “PUCA ямар гэр бүлээс family-гээс гаралтай вэ?” гэдэг асуулт чухал боловч хангалтгүй.
Харин “PUCA өөртөө ямар генетикийн түүхүүдийг нэгтгэсэн бэ, тэдгээр нь ямар биеийн бүтэц, физиологийн шинж, уралдааны гүйцэтгэлээр илэрсэн бэ?” гэдэг асуулт илүү гүнзгий, XXI зууны шинжлэх ухаанд нийцсэн асуулт юм. Иймээс Family-ийн нэгтгэл нь адууны генетикийн чанарыг шууд тодорхойлох шошго биш. Харин олон үеийн удам зүйн түүхийг судлах эхлэлийн цэг юм.
Энэ утгаараа PUCA бол зөвхөн Family 5-g-ийн нэг төлөөлөгч биш. Харин удмын бичгийн мэдээллийг геномик, фенотип болон бодит гүйцэтгэлтэй холбон судлахад ямар их мэдээлэл гарч болохыг харуулсан бодит жишээ юм.
Эцэст нь XXI зууны адуу үржүүлэгчийн хувьд анхаарах ёстой хамгийн чухал зүйл бол
энэ адуу ямар гэр бүлээс family-гээс гаралтай вэ?” гэдгээр дуусах ёсгүй. Харин “энэ адуу ямар генетикийн түүхийг өөртөө агуулж байна вэ? Тэр түүх нь ямар фенотип болон гүйцэтгэлээр илэрч байна вэ? Түүнийг дараагийн үеийн үржлийн шийдвэрт хэрхэн зөв ашиглах вэ?” гэдэг дараагийн түвшний асуулт руу анхааралаа хандуулж өөрийн бий болгохыг хүссэн адууг бүтээн бий болгоход чиглэх ёстой болсон байгааг мэргэн уншигчид та бүхэн ойлгосон буй за хэмээн найднам. Алдаа оноо байх нь магад тул авах гээхийн ухаанаар хандана буй за.
● XIX зуун бидэнд удмын бичгийг өгсөн
● XX зуун удам зүйн шинжилгээг хөгжүүлсэн
● XXI зуун геномикийг нэмлээ
Харин дараагийн алхам бол эдгээр бүх мэдээллийг нэгтгэн, нотолгоонд суурилсан ухаалаг селекцийн шийдвэр гаргах явдал юм.
“Мэдлэгт хязгаар үгүй” хэмээдэг. Харин адууны ертөнцөд суралцах, судлах, нээх зүйл бүр ч хязгааргүй билээ.
Молор эрдэнэ хэмээн сүслэн молорын бурхныг эрхэмлэн дээдэлж явдаг Монгол түмэн, адуунд хайртай залуу үе, эрхэм уншигч та бүхнийг “Хамниган Хурд” адуу үржүүлгийн пэйж хуудастай хамт байж, адууны удам зүй, генетик, биеийн бүтэц, хурд хүчний шинжлэх ухааны нууцыг танин мэдэх их аялалд хамтдаа аялахыг урьж байна.
Бид өв уламжлал, монгол ахуйн олон зуун жилийн туршлагыг орчин үеийн шинжлэх ухаантай хослуулан, илүү ухаалаг, илүү системтэй, илүү үнэ цэнтэй адуу үржүүлэх шинэ замыг хамтдаа эрэлхийлэх болно.
Учир нь адуу бол зөвхөн хурд хүчээрээ өрсөлддөг амьтан биш. Адуу бол үе үеийн хүний хайр, хөдөлмөр, цаг хугацаа, хөрөнгө хүч, ухаан мэдлэг, байгалийн шалгарал болон генетикийн үнэт өвийг өөртөө шингээсэн амьд бүтээл билээ.Тиймээс та бүхнийг энэхүү мэдлэгийн аялалд нэгдэж, санал бодлоо хуваалцан, Монгол адууны ирээдүйн хөгжлийн шинэ хуудсыг хамтдаа бүтээхийг урьж байна.
● Өв уламжлалаас - шинжлэх ухаан руу
● Удам зүйн анализаас - геномик руу
● Өнөөдрийн судалгаанаас маргаашийн хурдан хүлэг рүү
Хамтдаа мэдье
Хамтдаа судалъя
Хамтдаа Монгол адууны ирээдүйн хурдыг бүтээе.
Энэхүү цувралыг хурдан морины пэйж хуудаснуудад түгээн, моринд хайртай Монгол түмэндээ хүргэж, адууны талаарх шинжлэх ухаанч мэдлэгийг хамтдаа дэлгэрүүлье.
Сайн үйлс бүхэн дэлгэрэх болтугай.
ХАМНИГАН ХУРД
2026.08.09
