29/07/2025
TAKAITACCIYAR GABATARWA DA KARIN BAYANI KAN KANO CHRONICLE
(Wanda H. R. Palmer ya fassara tare da gabatarwa)
Mece ce Kano Chronicle?
Kano Chronicle wani tsohon littafi ne da ke ƙunshe da tarihin sarakunan Kano tun daga farkon kafuwar Kano har zuwa lokacin da Fulani s**a karɓi mulki a shekara ta 1807. Wannan littafi ya ƙayade sunayen sarakuna da zamanin mulkinsu, ayyukansu, gina gari da gine-gine, yaƙe-yaƙe, da kuma yadda Musulunci ya shiga Kano.
Waye ya fassara wannan Tarihi?
Wani baturen mulkin mallaka mai suna H. R. Palmer ne ya fassara Kano Chronicle daga rubutun Larabci zuwa Turanci. Ya kuma rubuta wata gabatarwa mai tsawo da ke ƙunshe da cikakken bayani kan tarihin Kano da Hausawa gaba ɗaya.
Asalin Kano Chronicle
Palmer ya ce an samo kwafin wannan Chronicle daga Sabon Gari kusa da Katsina. Ko da yake takardar ba tsohuwa sosai ba ce, amma ana ganin tana wakiltar wani tsohon tarihi da ya ɓace. An fi tunanin an rubuta wannan Chronicle ne a tsakanin shekara ta 1883 zuwa 1893, amma labaran da ke cikinta sun faru ne tun daga ƙarni na 10 zuwa ƙarni na 19 Miladiyya.
Menene littafin ya ƙunsa?
1. Jerin Sarakunan Kano daga Bagauda har zuwa Muhammadu Bello.
2. Tarihin shigowar Musulunci zuwa Kano da Hausaland gaba ɗaya.
3. Zuwan Wangarawa daga Mali da tasirin da s**a yi a wajen ɗaukaka Musulunci.
4. Bayani kan Bayajidda da asalin daulolin Hausa bakwai (Daura, Kano, Katsina, Zazzau, Gobir, Rano da Biram).
5. Siffofi da al’adun Hausawa kafin zuwan Fulani.
6. Mamayewar Fulani da kafa mulkin jihadi a 1804–1807.
Asalin Hausawa da mamayewar Fulani
Palmer ya kawo ra’ayoyi daban-daban kan asalinsu Hausawa, inda ya nuna cewa akwai yiwuwar sun samo asali daga wata kabila da ake kira “Sa” ko “Sau” – waɗanda ake danganta su da maciji a tatsuniyoyi. Wannan ya yi daidai da labarin Bayajidda da matsan shudi a Daura. Hakanan, an danganta Hausawa da wasu kabilun Mali k**ar Wangarawa, da kuma kabilun Libya (Hamitic) da Larabawa (Semitic) da s**a zo daga gabas da arewa.
Fulani kuwa, sun mamaye Kano da sauran ƙasashen Hausa ne a ƙarshen ƙarni na 18 da farkon na 19, lokacin da Shehu Usman Ɗan Fodio ya fara Jihadi da nufin gyaran addini da kawar da sarakunan da ya kira “kafurai”.
Waye ya rubuta Chronicle?
Ba a san marubucin Kano Chronicle ba. Amma daga salon rubutun da kalmomin da aka yi amfani da su, Palmer ya ce yana da yiwuwar marubucin ba mallamin Fulani ba ne, kuma ya fi k**a da wani bawan Allah daga Kano ko kusa da Kano wanda ya tattara tarihi ta baki da labaru daga mutane.
Me yasa wannan Tarihi ya fi muhimmanci?
1. Tarihi daga mahangar Hausawa: Chronicle ɗin yana ɗauke da tarihin sarakuna k**ar yadda Hausawa da kansu s**a sani kafin mamayewar Fulani.
2. Ba da cikakken jerin sarakuna: Ya kawo sunaye da bayanai kan sarakunan Kano 48 tun daga Bagauda har zuwa Muhammadu Bello.
3. Shaidar shigowar Musulunci: Ya tabbatar da cewa Musulunci ya fara shigowa tun kafin Fulani, musamman a zamanin Sarki Yaji da Sarki Rumfa.
4. Tarihi mai cin gashin kansa: Chronicle ya ƙunshi bayanai masu zurfi da basu nuna goyon baya ga Fulani ko kabilanci ba, shi ya sa Palmer ya yarda da sahihancinsa.
Menene alaƙar Kano da wasu dauloli?
Kano ta sha hulɗa da daulolin Ghana, Mali, Bornu, da Masar.
An ambaci malamai k**ar Abdul Magili wanda ya ziyarci Kano daga Tuat (Aljeriya) kuma ya rubuta wasiƙa zuwa Sarki Muhammad Rumfa.
An ce Wangarawa daga Mali sun taimaka wajen yada Musulunci a Kano.
Fulani kuwa sun karɓi mulki ne daga Habe, wato sarakunan gargajiya da s**a gaji mulki tun zamanin Bayajidda.
Matsayi da kima:
H. R. Palmer ya nuna cewa Kano Chronicle yana da matuƙar kima a ilimin tarihi, musamman ga masu nazari kan:
Tarihin Hausawa,
Tasirin Musulunci,
Mulkin gargajiya a Arewacin Najeriya,
Da ƙaddamar da jihadi da mamayewa da sauyin siyasa.
Kano Chronicle littafi ne da ke bayyana tarihin Kano da Hausawa kafin da bayan zuwan Fulani. Fassarar H. R. Palmer ta taimaka wajen bayyana muhimman abubuwa k**ar asalin sarakuna, shigowar Musulunci, al’adun gargajiya, da yanayin siyasa. Duk da cewa akwai wasu ɓangarori da suke buƙatar ƙarin bincike, Chronicle din yana ɗaya daga cikin tushe mafi muhimmanci a tarihin Arewacin Najeriya.
TARIHIN KANO
Da sunan Allah, Mai Rahama, Mai Jinƙai.
Salati da aminci su tabbata ga Annabi Muhammadu (SAW), fiyayyen halitta.
Wannan shi ne tarihin sarakunan da s**a shugabanci ƙasar Kano, tun daga tushe har zuwa zuwan Musulunci. Tarihin yana farawa ne da wani mutum mai suna Barbushe, wanda ya fito daga zuriyar wani sanannen mutum mai suna Dala.
Asalin Barbushe da Dala
Barbushe mutum ne bakar fata, dogo, mai ƙarfi, kuma ƙwararren mafarauci. Dala, kakansa, ya zo Kano daga wani wuri da ba a sani ba, ya zauna a kan tsaunin da ake kira Dutsen Dala. A nan ya gina gida tare da matansa, inda s**a haifi yara bakwai: maza huɗu da mata uku. Babban ɗansu shi ne Garageje, wanda daga gare shi ne aka haifi Buzame, mahaifin Barbushe.
Barbushe ya gaji ilimin al’adun kakanninsa ko Kuma ya koyi bokanci da tsafi daga baya Kuma ya ci gaba da rayuwa bisa addinin bautar aljanu. Ya zama shugaba a cikinsu ta hanyar sihiri da wasu ƙwararrun ilimai na al’adu, kuma ya mallaki iko fiye da sauran shugabanni.
Jagoranci da Shaharar Barbushe
Daga cikin manyan mutanen da ke ƙarƙashin Barbushe akwai:
Guizago – wanda ke zaune a ƙasan Dutse Gorondutse a gabas.
Gagiwa – mahaifin Rubu, mutum mai ƙarfi sosai, har yana k**a giwaye da igiya.
Gubanasu, Ibrahim, Bardoje, Nisau, Kanfatau, Doje, Janbere, Gaiuakira, Safataro, Hangogo da Gartsangi – waɗannan duka manyan mutane ne masu daraja da matsayi a ƙasar.
Tsamburo ya zauna a Jigiriya, Jandarmisa a Magum. Shi ne ake danganta zuriyar Rumawa da shi. Daga Gogau zuwa Salamta, mutane na kiran kansu Rumawa saboda sun samu girma da iko.
Hambaro ya zauna a Tanagar, Gambarjado (ɗan Nisau) ya zauna a Fanisau.
Wadannan duka – waɗanda s**a rayu kafin Musulunci ya iso – ba su kasance Musulmai ba. Su ne s**a rike al’adun ƙabilanci na bautar gumaka da al’adun gargajiya.
Addinin Gargajiya da Bautar Gumaka
Mutane daga ƙauyuka daban-daban, daga Doji zuwa Dankwoi, da Toda zuwa Dan Bakohshi, s**an taru wajen Barbushe a ranakun biyu na Sallar Hadaya (Idi), domin gudanar da hadaya da bauta.
Wurin bauta mafi daraja shine Kakiua (ko Kagua), kuma gumakan da ake bauta musu sunansa Tchunburburai – wata itace ce mai suna Shamuti.
Mutum na musamman ne kawai yake iya zama kusa da wannan itace – ana kiransa Mai-Tchunburburai. An zagaye itacen da katanga mai tsarki – babu wanda zai shiga ciki sai Barbushe kadai. Duk wanda ya shiga, in ba shi ba, zai mutu.
Barbushe yana sauka daga Dutsen Dala ne kawai a ranakun biyu na Idi.
A irin waɗannan ranaku, maza da mata daga gabas da yamma, kudu da arewa, s**an zo da hadaya:
Kare baki
Kaza baka
Akuya baka
Duk waɗannan domin sadaukarwa ne ga gumakan su.
Da dare na Juma’a ya sauka, Barbushe zai fito daga gidan tsauni tare da masu kaɗa ganga. Sai ya ɗaga murya ya ce:
"Uba mai girma na Jimuna, mun zo kusa da mazauninka don roƙo, Ta chunburburai."
Mutane kuma su amsa da cewa:
"Ku kalli Ta chunburburai, ku mutanen Kano! Ku kalli Dala!"
Bayan haka sai Barbushe ya tafi da su zuwa wajen gumakan. Idan s**a isa, s**an yanka hadayarsu – ko kare, ko akuya – a matsayin sadaukarwa.
Iko da Mu’ujiza
Barbushe yana shiga cikin wurin tsarkakakke shi kaɗai, ya ce:
"Ni ne magajin Dala. Ko kun so, ko ba ku so, dole ne ku bi ni."
Mutane kuma su ce:
"Kai ne mai dutsen Dala, ubangijin Mamale, dole ne mu bi ka."
Sai su yi ta zagaye a kusa da gumaka har gari ya waye, su fita tsirara, su ci abinci a cikin wannan rana ta bauta.
Bayan haka, Barbushe zai faɗi abin da zai faru cikin shekara mai zuwa – ko baƙin hari, ko yunwa, ko albarka.
Ya taba faɗin hasashen cewa:
"Mulkinku zai ƙare. Wannan itace (Tachunburburai) za a sare ta. Za a gina masallaci a wannan wuri. Wani mutum zai zo daga nesa, tare da rundunarsa, ya mulke ku har abada."
Mutanen sun tsorata, s**a tambaye shi:
"Wai me ya sa ka faɗi haka? Wannan magana mai muni ce!"
Amma ya amsa da cewa:
"Idan ba a zamaninku ba ne, to a zamanin ’ya’yanku ne. Za ku shaida hakan."
📜 TARIHIN BAGAUDA
Zuwan (Bagauda).
Daga baya, bayan rasuwar Barbushe da wasu shekaru, sai ga wani mutum da ake kira Bagauda ya zo da rundunarsa. Wasu na ce wa Bagauda ne ya fara zuwa Kano; wasu kuma cewa ɗan dansa ne ko jikansa.
A lokacin da ya iso, ya tarar da manyan daga cikin mutanen Barbushe:
Janbere
Hambaro
Gartsangi
Jandarmisa
Kanfatau
S**a tambaya juna:
"Shin wannan shi ne mutumin da Barbushe ya faɗa mana game da shi?"
Janbere ya ce:
"Ina rantsuwa da Tchunburburai, idan kuka bar su su zauna, za su mallake ku har abada."
Amma mutane s**a raina shi, s**a ce:
"Ina Bagauda zai iya cin mu?"
Bagauda shi ne sarkin farko na masarautar Kano. Ya kasance ɗan Bawo ɗan Abu Yazid ( Bayajida) da wata mace mai suna Karbagari.
Wanene Abu Yazid ?
Abu Yazid Wanda ake kira a ƙasar Hausawa da Bayajida shi ne jarumin da ake ɗauka a matsayin tushe na sarakunan Hausa Bakwai. A cewar tatsuniyar gargajiya:
Bayajida ya fito ne daga ƙasar Baghdad (wata tsohuwar ƙasa a Gabas ta Tsakiya).
Ya bar ƙasarsu bayan ya samu matsala da mahaifinsa sarki, ya yi tafiya mai nisa har ya iso Daura (a yanzu cikin jihar Katsina).
A lokacin da ya isa Daura, mutane na fama da matsala, saboda wani maciji mai suna Sarki yana hana su ruwa daga rijiyar Kusugu.
Bayajida ya kwana a gidan wata mata tsohuwa, daga nan ya fahimci halin da suke ciki.
Da sassafe ya je rijiya, ya kashe macijin da takobinsa.
A sak**akon wannan jarumta, Sarauniya Daurama ta ba shi kyauta kuma ta aureshi.
Daga auren nan aka haifi Bawo, wanda ya ci gaba da kafa zuri’ar sarakunan Hausawa.
A cewar Kano Chronicle, Bagauda ya zo Kano ne tare da mutanensa daga yankin Daura ko kusa da Katsina.
Lokacin da ya iso Kano, yankin yana cike da dazuka. Amma ya sami nasarar ƙarfafa mulki da kafa sabon tsari.
Ya kafa birnin Kano kuma ya gina tsohon gidan sarki.
Bagauda ya kafa gidan sarauta na Kano, kuma ya fara jerin sarakunan Kano da s**a biyo bayansa.
Ya yi mulki na dogon lokaci, amma bisa Magana Mafi iganci, ba daga zuri’arsa ne aka haifi shahararrun sarakuna k**ar Sarkin Kano Sultan Muhammadu Rumfa da Sarkin Kano Sultan Muhammad Alwali ba.
"Hakika, Tarihi ba wani abu bane da ya tsaya cak – yana iya sauyawa ko sabuntawa idan an samu sabbin hujjoji ko karin bayani da s**a fi na baya inganci ko sahihanci.
Ga wasu dalilan da yasa tarihin ke sauyawa:
1. Sabbin Gano-gano (Archaeological Discoveries)
Idan masu bincike sun tono wata sabuwar takarda, kayan tarihi, ko rubuce-rubuce da ke ba da wata sabuwar fahimta, hakan na iya sauya yadda ake kallon wani abu da ya faru a baya.
2. Sabon Fahimta ko Fassarori
Masana za su iya duba hujjojin da aka sani tuni, amma su fassara su cikin wani sabon salo ko daga wata sabuwar fahimta. Wannan yana iya sa a sake duban wani bangare na tarihi.
3. Watsuwar Labaran da Aka Boye
Wasu abubuwan da s**a faru a tarihi ana iya ɓoye su saboda siyasa ko son zuciya. Idan daga baya aka bayyana su, s**an sauya fahimtar jama'a game da lokacin da ya gabata.
4. Goge Ƙarya ko Rashin Gaskiya
Wani lokaci wasu bangarori na tarihi an rubuta su ne da son zuciya ko yaudara. Idan aka samu hujjojin da ke kawar da waɗannan ƙagaggun bayanai, tarihi zai gyaru.
Misali:
Tarihin Usman ɗan Fodio da jihad din Shehu an ɗauke shi da girma a baya, amma a zamanin yau ana samun sabbin nazari daga bangaren addini, siyasa da zamantakewa.
Tarihin Kano da ke cikin Kano Chronicle an rubuta shi ne da harshen Ajami, sannan aka fassara shi zuwa Turanci. Amma sabbin nazarin harshe da tarihi na iya fitar da wasu sabbin bambance-bambance da s**a buƙaci gyara fassarar ko ma cikakken sake fasalta tarihin".
-Ibrahim Muhammad Dantata.
Email [email protected]
