04/06/2026
ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝ ՊԱՐԶ, ՍՏՈՒԳՎԱԾ ԵՎ ՀԱՍԱՆԵԼԻ․ ԱՐԴՅՈՔ ՀԱՐՅՈՒՐ ՀԱԶԱՐԱՎՈՐ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐ ԶՐԿՎԵԼ ԵՆ ԸՆՏՐԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻՑ
Հանրային և քաղաքական դաշտում պարբերաբար տարածվում են պնդումներ, որոնք առնչվում են քաղաքացիների ընտրական իրավունքին, ընտրողների ցուցակներին, արտերկրում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների քվեարկությանը և Արցախից տեղահանված անձանց մասնակցությանը համապետական ընտրություններին։
Վերջին օրերին նման պնդումներից մեկն այն է, որ Հայաստանի Հանրապետության հարյուր հազարավոր քաղաքացիներ իբր զրկվել են ընտրելու իրավունքից, և այդ պատճառով նրանց «չքվեարկած ձայները» պետք է քաղաքականապես գումարել որևէ կողմի օգտին կամ դեմ քվեարկողների թվին։
«ՀԱՅԱ Իրավական Ֆորում»-ի նպատակն է նման հարցերը դիտարկել ոչ թե հուզական կամ կուսակցական հարթության մեջ, այլ իրավական պարզաբանման և փաստերի ստուգման տեսանկյունից։ Ընտրական իրավունքը չափազանց կարևոր հիմնարար իրավունք է, որպեսզի այն վերածվի մանիպուլյացիայի, վախի կամ քաղաքական հաշվարկի գործիքի։
ՈՐՆ Է ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՊՆԴՈՒՄԸ
Տարածվող տեսակետի հիմնական տրամաբանությունը հետևյալն է․
Հայաստանի բազմաթիվ քաղաքացիներ աշխատում կամ բնակվում են արտերկրում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում, սակայն չեն կարող քվեարկել Հայաստանի ընտրություններում, քանի որ քվեարկությունը կազմակերպվում է Հայաստանի տարածքում, իսկ արտերկրում լայնամասշտաբ քվեարկության մեխանիզմ նախատեսված չէ։
Բացի այդ, նշվում է, որ Արցախից տեղահանված բազմաթիվ անձինք, այդ թվում՝ Հայաստանի հետ փաստական և ազգային կապ ունեցող մարդիկ, կարող են խնդիրներ ունենալ ընտրողների ցուցակներում ընդգրկվելու կամ ընտրություններին մասնակցելու հարցում։
Այս հիմքով արվում է քաղաքական եզրակացություն, թե այդ բոլոր անձինք փաստացի զրկվել են ձայնի իրավունքից, և նրանց ենթադրյալ քաղաքական դիրքորոշումը կարելի է գումարել գործող իշխանությանը դեմ քվեարկողների թվին։
Այս պնդման մեջ կան մի քանի տարբեր շերտեր, որոնք պետք է խստորեն առանձնացնել իրարից։
ՔԱՂԱՔԱՑԻ ԼԻՆԵԼԸ ԿԱՐԵՎՈՐ Է, ԲԱՅՑ ՄԻՇՏ ՉԷ, ՈՐ ԻՆՔՆԻՆ ԲԱՎԱՐԱՐ Է ՔՎԵԱՐԿԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ
Ընտրելու իրավունքի հիմքում, անշուշտ, քաղաքացիությունն է։ Համապետական ընտրություններին մասնակցելու իրավունք, որպես ընդհանուր կանոն, ունեն ընտրության օրը 18 տարին լրացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները։
Սակայն իրավական համակարգում ընտրական իրավունքի իրացումը միայն քաղաքացիության փաստով չի ավարտվում։ Քաղաքացին պետք է նաև ընդգրկված լինի ընտրողների ռեգիստրում և ընտրողների ցուցակում, ունենա ընտրական իրավունքի իրացման համար օրենքով նախատեսված անհրաժեշտ պայմանները, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև համապատասխան հաշվառում կամ ընտրական տեղամասի հետ կապ։
Այլ կերպ ասած՝ քաղաքացիությունը ընտրելու իրավունքի անհրաժեշտ նախապայման է, բայց իրավունքի գործնական իրացումը կազմակերպվում է օրենքով սահմանված ընթացակարգերով։
Դա բնորոշ է ոչ միայն Հայաստանին։ Շատ երկրներում էլ ընտրական իրավունքի իրացումը կապված է ընտրողների ռեգիստրի, բնակության վայրի, նախնական գրանցման, փաստաթղթի վավերականության կամ արտերկրում քվեարկության հատուկ մեխանիզմների հետ։
Հետևաբար՝ «քաղաքացի է, ուրեմն ցանկացած վայրից և ցանկացած պայմանում պետք է կարողանա քվեարկել» ձևակերպումը իրավական առումով ամբողջական չէ։
ԱՐՏԵՐԿՐՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ ԽՆԴԻՐԸ ԻՐԱԿԱՆ Է, ԲԱՅՑ ԴԱ ԱՎՏՈՄԱՏ «ՁԱՅՆԱԶՐԿՈՒՄ» ՉԷ
Արտերկրում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների ընտրական իրավունքի իրացումը երկար տարիներ քննարկման առարկա է։ Իրապես, եթե ՀՀ քաղաքացին աշխատում կամ բնակվում է Հայաստանից դուրս, բայց օրենքը չի նախատեսում նրա համար դիվանագիտական ներկայացուցչություններում կամ այլ մեխանիզմով սովորական քվեարկելու լայն հնարավորություն, ապա դա լուրջ հանրային և սահմանադրաիրավական քննարկման թեմա է։
Այս հարցը կարելի է դիտարկել հետևյալ տեսանկյուններից․ արդյոք պետությունը բավարար պայմաններ է ստեղծում իր քաղաքացիների ընտրական մասնակցության համար, արդյոք արտերկրում գտնվող քաղաքացիները փաստացի անհամաչափորեն դուրս չեն մնում քաղաքական կամքի ձևավորման գործընթացից, արդյոք ընտրական համակարգը ժամանակակից իրականությանը համապատասխան մեխանիզմներ ունի սփյուռքում կամ աշխատանքային միգրացիայի մեջ գտնվող քաղաքացիների համար։
Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է կարևոր տարբերակում կատարել․ եթե օրենքը չի նախատեսում արտերկրում գտնվող բոլոր քաղաքացիների համար քվեարկության հատուկ մեխանիզմ, դա կարող է լինել ընտրական համակարգի թերի կարգավորում, քաղաքական կամ օրենսդրական խնդիր, նույնիսկ՝ սահմանադրաիրավական քննարկման առարկա։ Բայց դա դեռ ինքնին չի նշանակում, որ տվյալ քաղաքացիները կոնկրետ անձի կամ քաղաքական ուժի կողմից ապօրինաբար և անձնապես «զրկվել են» ձայնի իրավունքից։
Իրավական գնահատման համար պետք է պարզել՝ տվյալ անձինք ընդգրկվա՞ծ են եղել ընտրողների ռեգիստրում, ունեցել են արդյոք Հայաստանում քվեարկելու հնարավորություն, ինչու չեն կարողացել օգտվել այդ հնարավորությունից, և արդյոք պետությունն ուներ պարտականություն տվյալ դեպքում կազմակերպելու արտերկրում քվեարկություն։
Առանց այս փաստերի՝ «հարյուր հազարավոր քաղաքացիների ձայնի իրավունքից զրկել են» պնդումը իրավական եզրակացություն չէ, այլ քաղաքական գնահատական։
ԱՐՑԱԽԻՑ ՏԵՂԱՀԱՆՎԱԾ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՐՑԸ ՊԵՏՔ Է ԴԻՏԱՐԿԵԼ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏՈՒԿ ԶԳՈՒՇՈՒԹՅԱՄԲ
Արցախից բռնի տեղահանված անձանց հարցը զգայուն է և չի կարելի օգտագործել մակերեսային քաղաքական հաշվարկների համար։ Այստեղ առկա են թե՛ մարդկային, թե՛ իրավական, թե՛ պետական պատասխանատվության ծանր շերտեր։
Եթե անձը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է, ունի ընտրելու տարիքը և համապատասխանում է օրենքով նախատեսված պայմաններին, ապա նրա ընտրական իրավունքի իրացումը պետք է ապահովվի առանց անհիմն խոչընդոտների։
Եթե, սակայն, անձը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի չէ, այլ ունի ժամանակավոր պաշտպանության կամ փախստականի կարգավիճակ, ապա համապետական ընտրություններին մասնակցելու հարցը կախված է քաղաքացիության իրավական չափանիշից։ Ազգային և մարդկային կապը ինքնին դեռ չի նույնացվում ՀՀ քաղաքացիության հետ, որքան էլ այդ հարցը բարոյապես և քաղաքականապես ծանր լինի։
Այս առումով իրավական քննարկման իրական հարցերը հետևյալն են․ արդյոք տեղահանված անձանց տրվել է բավարար, հասկանալի և իրատեսական հնարավորություն ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու, հաշվառվելու, ընտրողների ցուցակներում ընդգրկվելու, իրենց իրավունքների մասին տեղեկանալու և վարչական կամ դատական կարգով իրենց խնդիրը լուծելու համար։
Եթե եղել են անհարկի ձգձգումներ, անհասկանալի ընթացակարգեր, անհավասար վերաբերմունք կամ անհիմն մերժումներ, ապա դրանք կարող են դառնալ իրավական պաշտպանության և հանրային վերահսկողության առարկա։ Բայց այդպիսի եզրակացության համար անհրաժեշտ են կոնկրետ փաստեր, տվյալներ, որոշումներ, մերժումներ, բողոքարկումներ և դատարանների դիրքորոշումներ։
Ընդհանուր թվեր հնչեցնելը բավարար չէ իրավական խախտում արձանագրելու համար։
ՉՔՎԵԱՐԿԱԾ ՔԱՂԱՔԱՑՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՄՔԸ ԵՆԹԱԴՐԵԼ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ
Տարածված պնդման ամենախնդրահարույց մասը այն եզրակացությունն է, թե ընտրությանը չմասնակցած կամ մասնակցելու հնարավորություն չունեցած քաղաքացիների ենթադրյալ ձայները կարելի է ավտոմատ գումարել որևէ քաղաքական ուժի օգտին կամ դեմ քվեարկողների թվին։
Սա իրավական հիմք չունի։
Ընտրական իրավունքում գործում է պարզ և հիմնարար սկզբունք․ ընտրողի կամքը կարող է հաշվարկվել միայն այն դեպքում, երբ այն արտահայտվել է օրենքով սահմանված կարգով՝ քվեարկությամբ։
Չքվեարկած քաղաքացու կամքը ենթադրել չի կարելի։ Չի կարելի իրավաբանորեն ասել՝ «եթե նրանք քվեարկեին, հաստատ դեմ կքվեարկեին» կամ «նրանք բոլորը այս կամ այն ուժի ընտրողներն են»։ Դա կարող է լինել քաղաքական ենթադրություն, սոցիոլոգիական վարկած կամ հուզական գնահատական, բայց ոչ իրավական հաշվարկ։
Նույն տրամաբանությամբ հնարավոր կլիներ ցանկացած չմասնակցած խմբի «գումարել» ցանկացած ուժի, ինչը կքանդեր ընտրությունների իրավական իմաստը։ Ընտրությունը հաշվարկում է արտահայտված կամքը, ոչ թե ենթադրված կամքը։
ԱՐԴՅՈՔ ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՎԵՃ
Այո, տեսականորեն կարող է։
Եթե ապացուցվի, որ ընտրողների ցուցակների կազմման կանոնները անհամաչափ են, որոշ քաղաքացիներ անհիմն դուրս են մնացել ցուցակներից, վարչական խոչընդոտները փաստացի անհնար են դարձրել ընտրական իրավունքի իրացումը, կամ նույն կարգավիճակում գտնվող անձանց նկատմամբ կիրառվել է տարբերակված մոտեցում, ապա կարող է առաջանալ սահմանադրաիրավական կամ վարչաիրավական խնդիր։
Այդ դեպքում քննարկման առարկան կլիներ ոչ թե չքվեարկած անձանց ձայները որևէ քաղաքական ուժի գումարելը, այլ ընտրական իրավունքի խախտման ճանաչումը, ընտրողների ցուցակների ճշգրտումը, վարչական ակտերի վիճարկումը, իրավունքի վերականգնումը կամ, օրենքով նախատեսված դեպքերում, ընտրությունների արդյունքների վիճարկումը։
Այսինքն՝ խնդիրը կարող է իրավական լինել, բայց դրա լուծումը չի կարող լինել մաթեմատիկական կամ քաղաքական ենթադրությամբ ձայներ «ավելացնելը»։
ԻՆՉՊԵՍ ՃԻՇՏ ՁԵՎԱԿԵՐՊԵԼ ԽՆԴԻՐԸ
Իրավական առումով ավելի ճիշտ է հարցը ձևակերպել այսպես․
արդյոք ՀՀ ընտրական համակարգը բավարար և համաչափ մեխանիզմներ է նախատեսում արտերկրում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների ընտրական իրավունքի իրացման համար,
արդյոք Արցախից տեղահանված և ՀՀ քաղաքացիություն ստացած կամ ստանալու գործընթացում գտնվող անձանց համար ստեղծվել են բավարար, հասանելի և ոչ խտրական ընթացակարգեր,
արդյոք ընտրողների ցուցակներում ընդգրկվելու կանոնները պարզ, կանխատեսելի և արդյունավետ են,
արդյոք քաղաքացիները ժամանակին տեղեկացվել են իրենց իրավունքների, անհրաժեշտ փաստաթղթերի, հաշվառման և բողոքարկման կարգի մասին,
և արդյոք առկա են կոնկրետ դեպքեր, երբ իրավասու մարմնի գործողության կամ անգործության հետևանքով անձը փաստացի զրկվել է ընտրելու հնարավորությունից։
Սա իրավական և հանրային վերահսկողության առողջ ձևակերպումն է։
Իսկ «բոլորը հաստատ այս կամ այն քաղաքական ուժի դեմ էին քվեարկելու» ձևակերպումը քաղաքական քարոզչություն է, ոչ թե իրավական փաստերի ստուգում։
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ
Տարածված պնդումը, թե Հայաստանի Հանրապետության հարյուր հազարավոր քաղաքացիներ զրկվել են ընտրելու իրավունքից, և նրանց ձայները կարելի է ավտոմատ ավելացնել իշխանությանը դեմ քվեարկողների թվին, իրավական առումով հիմնավորված չէ։
Միևնույն ժամանակ, արտերկրում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների և Արցախից տեղահանված անձանց ընտրական իրավունքի իրացման հարցերը իրական են և արժանի են լուրջ, հանգիստ և փաստերի վրա հիմնված քննարկման։
Պետք է տարբերել իրավական խնդիրը քաղաքական մանիպուլյացիայից։
Եթե կա կոնկրետ քաղաքացի, որը ՀՀ քաղաքացի է, ունի ընտրելու իրավունք, բայց վարչական կամ իրավական խոչընդոտի պատճառով չի կարողանում ընդգրկվել ընտրողների ցուցակում կամ իրացնել իր ընտրական իրավունքը, ապա դա պետք է ստուգվի, վիճարկվի և լուծվի իրավական ճանապարհով։
Բայց չքվեարկած կամ չմասնակցած մարդկանց կամքը ենթադրել, նրանց բոլորին մեկ քաղաքական դիրքորոշում վերագրել և այդ հիմքով ընտրությունների արդյունքներին նախապես իրավական գնահատական տալ չի կարելի։
Իրավունքը պետք է լինի պարզ, ստուգված և հասանելի։ Իսկ ընտրական իրավունքի մասին խոսքը պետք է լինի ոչ թե վախի և պիտակավորման, այլ փաստերի, օրենքի և հանրային պատասխանատվության լեզվով։
«ՀԱՅԱ Իրավական Ֆորում»
հանրային իրավական իրազեկման և փաստերի ստուգման մեդիա հարթակ
«ՀԱՅԱ» Արորդաց միություն իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպության նախաձեռնություն
