24/04/2024
Canfar iyo Ciise.
Waxaa jiro wax badan oda ka ogayn canfarta iyo somaalida ama dhaqan, dhul, dad, wadaaga Ciisaha iyo Canfarta dib ayaan ugu labanayna Tariikhda fadlan ka bogo.
Sidaa ku caad,bugagata geeska afrika laga qoray ee ku sabasan tariikhda iyo Geo Politics-ka ee kala ah fatuxul xabesh,first footsteps,afar and issa confilicts waxay dhamaan qirayaan in canfartu ka tirsaneyd mamuulkii soomalida ee geeska Africa ee kala ahaa Caawsa(house state)awdaal state (adal state)ee boqortoyadii ama mamuulki ciisaha iyo gurguraha oo aynaa jirin mamuul canfar ah oo kaligii tagaana waa siday dhigayaan xoogahaasi muddo ku simaan 1500 oo sanno ka
Canfartu laftigooda waxay qirayaan in ciise iyo canfar walaalo ahaayeen oo ay dhaxal isku dirireen waxaana caad in canfartu dhul baaladhsi iyo hantii b**b ku sameysey dhulkii ciisaha ee wakhtigaas:-Tusaale qabiilka xaysaa-maal ee dagaa Agaa cadaadle oo hadaa loo yaqaano candhiidhe iyo hawash oo ah xaruuntii boqor cali-kalageeye in90% soomaali yihin gaar ahaan ciise ay muquniyeen waxa kale tusaale kugu filaan in hogaanki boqortooyadii cawsa u mamuuli jirey Axmed-guurey oo ahaa soomalii
*natiijadii dagaalkii 1977-kii kala kulmeen soomaaliid iyo barakici loo geystey.
Gu'gii 1977-kii waxaa dhacay dagaal qadiyadeed u dheexeyaa soomaali weyn(great somalia)iyo itoobiyadii wadey dhul-balaadhsigaa (Ethio feudalism system) waxaa dagaalka loo celiyey,ciidamadii maxaamed siyaad baree iyaada,itoopiyaa kashaneyso midowgii Soofiyeetka sidaa:-waarso oo rushka ugu tuunweyna,wakhtigaa uu itoobiya haystay nidaamkii shuuciga ahaa ee (socialism)ka dib dib u celintii ciidamadi maxamed siyaad baree waxaa dhacay in dadki soomaalida(ciisaha) laga soo raaro dhulweynihi hawash,mataharaa,Asbetferi,casmabood,caraableys(ceelwaha)daanyeere iyo dhul-kale oo badan.
Canfarta oo ka faa iideysaneyso cadaadiska soomaliida kaga imanaayo dawlada dheexe awgeed ayey dhulka qadatey si sharici daro waxaa so qaxay soomaaliidi oo fara madhan.
*Dagmooyinkii ciisuhu maamuuli jirey ee canfartu hoos tagi jirtey waxaa ka mida ah
1 Adal and issa woreda oo maamuuli jirtey guud ahaan gobolka canfarta oo gacanta ugu jirtey ama lahaa ciise
2 Asebetefri and isse woreda oo mamuuli jirtey gobolka canfarta nus sidaa ku caad magaca lagu sheegaayo markasta waxa la horumariyaa magaca ciisa oo ah qabiil ka mida soomaalida,Taasi caadeyn u ahaa lahanshaha dhulkaa.
3 isse gurgure Awarcha Dire dawa oo ahaa maamuul ay wada lahayeen ciisaha iyo gurguruhu.dhamaan waxani waxay ku tuusinayaan sidaa u dhulku u balaadhanaa ee canfartuna u hoos tagi jirtey maamuulki ciisaha.
Buugtaa kaa hadalayso tariikhdaa dhulka soomaalida gaar ahaan beesha ciise waxa ka mid ah
1 fataxul xabash oo uu qoreey nin qoraa ah oo qornigii 16aad safar dheer ku marey geeska Africa wuxuuna qiraayaa in dadka asalka ah (indiginous peopel)ahaayeen dadka cushatic ah oo ay soomaliidu saameyn muug leh ku lahaayd dhulkaas gaar ahaan dhulkani gobolka Sitti ilaa galbeedka daganaayeen ciisuhu kanaa taalin jireen wuxuu ciisaha ku tilmamey labo sifoo oo kala ah
Dad dagaalo yahano ah lakiin hadanaa nabada jecel oo dhowraa dariskooda
Dad leh xeer faca weyn xeer ciise (issa traditional cultural Politics system)
Buugaa uu qorey zowde Gabre hiywot oo la odhaan jirey hiywot tawrari (kaca kufka noloshaa) ninkani wuxuu gudoomiyaha gobolka jarar werda and awaraja buugisaa wuxuu ku sheegey wixii ugu fiicna u qabto iney tahay heshisinta soomaliida iyo canfarta si iskii ah oo magalaada gaaniyaa(Gawaani)Ku qabtey shirka qodobadi lagu heeshiyeey ay kamid yihin
*In ciisahaa iyo canfartu wadaa dagaan magaalada gaaniyaa(Gawaani)oo horey u ahaayd casiimadii gobolka deymed ka hor derg gii
*In caruurta soomaaliida loo bixiiyo magacaada canfarta sidaa xumad iyo kuwaa canfartana loo bixiyo sida magacada soomaliida
*in lakala guursado
*bekele confilicts beetween somalia and afar oo ku sheegayo in canfartu duliimaad is daba joog ah ku hayso shacabka soomaalida ee daganaa galbeedka sitti.
*darej fessa resourcing state border and borderland in the horn Afirca:kaassi ku sheegayo in canfartu si badheedh ah ugu soo daaqsiin tageysey dhulka u dheexeyaa soomaalida iyo canfarta marmarna guudaha u gaali jirtey deegaanka soomaalida
Heeshiyada ay canfartu ka baxadey ee nabada lagu rabey kuwo ka midaa
1.Awash and Dire dawa peace conference wich held in 5/11/1998kii To 15/12/1998kii shirkaa oo laa rabey in nabad waartaa ama sustainable peace lagu gaadho oo lagu kala qabtey awash iyo Dire dawa balse canfartu buurisey heshiska.
2 baalcaad peace conference 1950kii lagu qabtey agaa gobolka dhunyar oo xaruun u ahaayd magaladii carableys oo hadaa loo yaqano ceelwaha dagmo ka tirsan gobolka zone one ee magalada samara.
Markala canfarta ayaa ka baxdey heshiska
3 issa and afar peace seeking Addis Ababa oo lagu rabey in nabad la dhex dhigo dadka walaalaha ah ee ciisaha iyo canfarta waxaa ka baxay canfarta oo isku duuban shacab,dawlaad,iyo jabhadoo.
4 the 2014 peace dealing of Awash markale canfartu waxaay ka beexen heshiska iyaaka oo layey boqolaal qof oo shacab ah Agaa Awash, gawaani,caseyta iyo meelo kale oo badan
