PARAS MAKIM

PARAS MAKIM daily column on different subjects

*" પર્વતો ની વચ્ચે ઉડાનનું નવું સ્વપ્ન : અલ્મોડાના રવિ ટમટાએ બતાવ્યો આકાશ તરફનો રસ્તો. "*એક બેઠકવાળા વીજચાલિત ઉડન વાહન ‘...
13/08/2026

*" પર્વતો ની વચ્ચે ઉડાનનું નવું સ્વપ્ન : અલ્મોડાના રવિ ટમટાએ બતાવ્યો આકાશ તરફનો રસ્તો. "*

એક બેઠકવાળા વીજચાલિત ઉડન વાહન ‘HAPIDA SKYNeX’ના પ્રયોગથી પહાડી વિસ્તારો માટે નવી સંભાવનાઓની આશા

પર્વતોમાં જીવન સુંદર છે, પરંતુ સરળ નથી.

અલ્મોડાની વળાંકદાર પહાડી સડકો, ઊંડી ખીણો અને એકબીજાથી દૂર વસેલા ગામો વચ્ચે થોડા કિલોમીટરનું અંતર પણ ઘણી વખત કલાકોની મુસાફરી બની જાય છે. કોઈ દર્દીને સમયસર સારવાર માટે લઈ જવાનો હોય, આપત્તિના સમયે રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાની હોય કે પછી દુર્ગમ ગામ સુધી ઝડપથી પહોંચવાનું હોય—પહાડી ભૂગોળ ઘણી વખત સૌથી મોટો પડકાર બની જાય છે.

આ પડકાર વચ્ચે ઉત્તરાખંડના અલ્મોડાથી એક યુવા સંશોધકનું સ્વપ્ન હવે આકાશ તરફ નજર કરી રહ્યું છે.

રવિ ટમટા અને તેમની સંશોધન ટીમે ‘Hapida Sky’ સ્ટાર્ટઅપ હેઠળ વિકસાવેલા ‘HAPIDA SKYNeX’ નામના એક બેઠકવાળા વીજચાલિત ઉડન વાહનનું પરીક્ષણ કર્યું હોવાનો દાવો સામે આવ્યો છે. જો આ પ્રયોગ આગામી તબક્કામાં તકનીકી અને નિયમનકારી ધોરણો પર સફળ સાબિત થાય, તો તે ભારતના સ્થાનિક સ્તરે વિકસતી નવી હવાઈ પરિવહન તકનીક માટે નોંધપાત્ર પગલું બની શકે છે.

ડ્રોન ટેક્નોલોજીથી હવાઈ પરિવહન તરફ

‘HAPIDA SKYNeX’માં ડ્રોન ક્ષેત્રે વપરાતી તકનીક અને વીજચાલિત ઉડ્ડયન પ્રણાલીના સંયોજન દ્વારા એક નવા પ્રકારના વ્યક્તિગત હવાઈ પરિવહનની સંભાવના શોધવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

આ વિચાર પાછળનો પ્રશ્ન ખૂબ સરળ છે—જ્યાં રસ્તો મુશ્કેલ હોય ત્યાં શું આકાશ રસ્તો બની શકે?

ઉત્તરાખંડ જેવા પર્વતીય પ્રદેશમાં આ પ્રશ્નનું મહત્વ વધારે છે. પહાડોમાં રસ્તાઓ બનાવવા માટે ભૌગોલિક પડકારો તો છે જ, સાથે જ ભૂસ્ખલન, ભારે વરસાદ અને બરફવર્ષા જેવી પરિસ્થિતિઓ પણ પરિવહનને અસર કરી શકે છે. આવા સંજોગોમાં ભવિષ્યમાં જો નાના, સુરક્ષિત અને વીજચાલિત હવાઈ વાહનો વ્યવહારુ રીતે વિકસાવવામાં આવે, તો તેમની મદદથી તબીબી સહાય, બચાવકાર્ય અને જરૂરી સામગ્રીની ઝડપી પહોંચ જેવી સેવાઓમાં નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ શકે છે.

માત્ર વાહન નહીં, એક વિચાર

આ પ્રયોગનું મહત્વ માત્ર એક નવા ઉડન વાહનના નિર્માણમાં નથી.

તેની પાછળ એક મોટો વિચાર છે—ભારતના નાના શહેરો અને પર્વતીય વિસ્તારોમાંથી પણ ભવિષ્યની ટેક્નોલોજી જન્મી શકે છે.

નવીનતા માટે માત્ર મોટા શહેરોની વિશાળ લેબોરેટરી કે ઔદ્યોગિક માળખું જ જરૂરી નથી. યોગ્ય વિચાર, સંશોધનની લગન અને સતત પ્રયોગ કરવાની હિંમત હોય તો અલ્મોડા જેવા સ્થળેથી પણ એવી ટેક્નોલોજીનું સ્વપ્ન જોઈ શકાય છે, જે એક દિવસ દેશના પરિવહન ક્ષેત્રને નવી દિશા આપી શકે.

આકાશમાં ઉડાન પહેલાં પડકારોની લાંબી જમીન

અલબત્ત, પ્રોટોટાઇપનું પરીક્ષણ સફળ થવું અને તેને નિયમિત હવાઈ પરિવહન માટે ઉપયોગમાં લેવું—બંને અલગ બાબતો છે.

આવી ટેક્નોલોજીને વ્યાપક ઉપયોગમાં લેવા માટે ઉડ્ડયન સુરક્ષા, બેટરીની ક્ષમતા, ઉડાનનો સમય, ભાર વહન કરવાની ક્ષમતા, હવામાનની અસર, નિયંત્રણ પ્રણાલી અને સરકારી નિયમનકારી મંજૂરીઓ જેવા અનેક પડકારો પાર કરવા પડશે.

ખાસ કરીને પર્વતીય વિસ્તારોમાં બદલાતું હવામાન અને ઊંચાઈ જેવી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને કડક પરીક્ષણ જરૂરી બનશે. એટલે આજના પ્રયોગને અંતિમ સફળતા કરતાં ભવિષ્યની સંભાવનાઓ તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રથમ પગલું માનવું વધુ યોગ્ય રહેશે.

પહાડમાંથી ઊગેલું આકાશનું સ્વપ્ન

રવિ ટમટાનો આ પ્રયોગ એક સુંદર સંદેશ આપે છે—સંશોધન અને નવીનતાની કોઈ ભૌગોલિક સીમા નથી.

જે પ્રદેશમાં પહાડો રસ્તો રોકે છે, ત્યાંથી જ કોઈ યુવાન આકાશમાં નવો રસ્તો શોધવાનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યો છે.

આજે ‘HAPIDA SKYNeX’ એક પ્રયોગ છે. આવતીકાલે કદાચ આવી જ ટેક્નોલોજી વધુ વિકસિત સ્વરૂપે દુર્ગમ ગામો સુધી દવા પહોંચાડે, આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત સામગ્રી લઈ જાય અથવા પર્વતીય પ્રદેશોના પરિવહનને નવી ગતિ આપે.

કારણ કે દરેક મોટી ઉડાન પહેલાં એક નાનું સ્વપ્ન જ જન્મે છે—અને અલ્મોડાના પર્વતો વચ્ચે જન્મેલું આ સ્વપ્ન હવે આકાશ તરફ જોઈ રહ્યું છે. મુંબઈ કે દિલ્હી જેવા મહાનગરોમાં અનેક પ્રયત્નો અને નવી નવી ટેક્નોલોજી ના ઉપયોગ પછી પણ ટ્રાફિક સમસ્યામાં કોઈ રાહત મળતી નથી. ત્યારે આ નવો આવિષ્કાર કદાચ ભવિષ્યમાં મહાનગરોમાં પણ સર્વ સ્વીકૃત થશે, તે દિવસો દૂર નથી.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા., ૧૧/૦૮/૨૦૨૬.

*' આકાશને આંબવાનું સ્વપ્ન જોનાર ગુજરાતી દ્રષ્ટા : ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ. "*૧૨ ઓગસ્ટ : એક એવા મહાન વૈજ્ઞાનિકની જન્મતિથિ, જેણ...
12/08/2026

*' આકાશને આંબવાનું સ્વપ્ન જોનાર ગુજરાતી દ્રષ્ટા : ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ. "*

૧૨ ઓગસ્ટ : એક એવા મહાન વૈજ્ઞાનિકની જન્મતિથિ, જેણે ભારતને તારાઓ તરફ જોવાનું શીખવ્યું…

“આકાશની ઊંચાઈ માપવી હોય તો પાંખોની નહીં, સ્વપ્નોની ઊંચાઈ જુઓ…”

ભારત આજે ચંદ્ર સુધી પહોંચ્યું છે, મંગળની પરિક્રમા કરી રહ્યું છે, અવકાશમાં પોતાના ઉપગ્રહો મોકલી રહ્યું છે અને દુનિયાની અગ્રણી અવકાશ શક્તિઓમાં સ્થાન મેળવી રહ્યું છે. પરંતુ આ વિશાળ સફરની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ હતી?

આ સવાલનો જવાબ આપણને અમદાવાદના એક તેજસ્વી, સંવેદનશીલ અને અસાધારણ દ્રષ્ટિ ધરાવતા યુવાનમાં મળે છે—ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ.

૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ના રોજ અમદાવાદમાં જન્મેલા વિક્રમ સારાભાઈએ માત્ર ૫૨ વર્ષના જીવનમાં એવું કાર્ય કર્યું કે તેમનું નામ ભારતીય વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં સદીઓ સુધી અવિસ્મરણીય બની ગયું. ISRO તેમને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના “સ્થાપક પિતા” તરીકે ઓળખાવે છે.

---

સંપત્તિ મળી વારસામાં, પરંતુ જીવન વિજ્ઞાનને અર્પણ કર્યું

વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત જૈન એવા સારાભાઈ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ જાણીતા ઉદ્યોગપતિ હતા. સુખ-સગવડની કોઈ કમી નહોતી, પરંતુ વિક્રમ સારાભાઈએ વૈભવને જીવનનું લક્ષ્ય બનાવ્યું નહીં.

વિજ્ઞાન પ્રત્યેની તેમની જિજ્ઞાસા તેમને કેમ્બ્રિજ સુધી લઈ ગઈ. તેમણે સેન્ટ જોન્સ કોલેજ, કેમ્બ્રિજમાં નેચરલ સાયન્સિસનો અભ્યાસ કર્યો. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેઓ ભારત પાછા આવ્યા અને બેંગલુરુની ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સમાં સર સી.વી. રામનના માર્ગદર્શન હેઠળ કોસ્મિક રે અંગે સંશોધન શરૂ કર્યું.

અહીંથી તેમના જીવનની દિશા નક્કી થઈ ગઈ—વિજ્ઞાન માત્ર પ્રયોગશાળાની ચાર દિવાલોમાં નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે હોવું જોઈએ.

---

૨૮ વર્ષની ઉંમરે સંશોધનનું મંદિર ઊભું કર્યું

સ્વતંત્ર ભારતને વૈજ્ઞાનિક રીતે મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત તેમણે ખૂબ વહેલી સમજી લીધી હતી.

માત્ર ૨૮ વર્ષની ઉંમરે, ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ તેમણે અમદાવાદમાં ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી—PRLની સ્થાપના કરી. શરૂઆતમાં તેમના નિવાસસ્થાન ‘રીટ્રીટ’માંથી કોસ્મિક રેના સંશોધનથી શરૂ થયેલી આ સંસ્થા આગળ જતાં ભારતના અવકાશ વિજ્ઞાનનું મહત્વનું કેન્દ્ર બની.

એટલે જ PRLને ઘણી વખત “ભારતીય અવકાશ વિજ્ઞાનનું પારણું” કહેવામાં આવે છે.

---

“અવકાશ વિકાસશીલ દેશ માટે શા માટે?”—સારાભાઈ પાસે જવાબ હતો

જ્યારે ભારત પોતે ગરીબી, નિરક્ષરતા અને અનેક સામાજિક સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યું હતું ત્યારે અવકાશ સંશોધન પાછળ નાણાં ખર્ચવાની જરૂરિયાત અંગે સવાલો ઉઠવા સ્વાભાવિક હતા.

પરંતુ સારાભાઈની દૃષ્ટિ અલગ હતી.

તેમના માટે અવકાશ વિજ્ઞાન કોઈ વૈભવી સાહસ નહોતું. તેઓ માનતા હતા કે ઉપગ્રહો દ્વારા શિક્ષણ, સંચાર, હવામાન, કૃષિ, સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને રાષ્ટ્રના સામાજિક-આર્થિક વિકાસમાં ક્રાંતિ લાવી શકાય છે.

આ વિચાર આજે આપણને સ્વાભાવિક લાગે છે. પરંતુ એ સમયના ભારતમાં આવું વિચારવું અસાધારણ દૂરંદેશીનું કામ હતું.

---

થુંબા : જ્યાં ભારતે અવકાશ તરફ પ્રથમ પગલું ભર્યું

ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભાના સહકારથી સારાભાઈએ કેરળના થુંબા ખાતે ભૂમધ્યરેખા નજીક Thumba Equatorial Rocket Launching Station (TERLS) ઊભું કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.

૨૧ નવેમ્બર, ૧૯૬૩ના રોજ ત્યાંથી ભારતનું પ્રથમ રોકેટ પ્રક્ષેપણ થયું. શરૂઆત નાની હતી, સાધનો મર્યાદિત હતા, પરંતુ સપનું વિશાળ હતું.

આ જ નાનકડા પ્રારંભમાંથી આગળ જતાં ભારતે પોતાનું વિશાળ અવકાશ કાર્યક્રમ ઊભું કર્યું.

---

ISRO : એક સંકલ્પનું સંસ્થામાં રૂપાંતર

ડૉ. સારાભાઈની કલ્પનાશક્તિ અને દૃઢતાથી ભારતીય અવકાશ સંશોધન માટેનું સંગઠિત માળખું વિકસ્યું. ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૯ના રોજ ISROની સ્થાપના થઈ. આજે જે સંસ્થા ભારતની અવકાશ શક્તિનું પ્રતીક બની છે, તેની કલ્પનાના મૂળમાં સારાભાઈની દૃષ્ટિ હતી.

આજે ચંદ્રયાનથી લઈને મંગળયાન સુધી અને સેટેલાઇટ સંચારથી લઈને પૃથ્વી નિરીક્ષણ સુધીની ભારતની અનેક સિદ્ધિઓ પાછળ જે વૈજ્ઞાનિક પરંપરા ઊભી થઈ છે, તેનું બીજ સારાભાઈએ વાવ્યું હતું.

---

એક જ ક્ષેત્ર નહીં… સંસ્થાઓનું વિશાળ સામ્રાજ્ય

સારાભાઈ માત્ર વૈજ્ઞાનિક નહોતા; તેઓ અદભુત “institution builder” પણ હતા.

તેમણે PRL ઉપરાંત IIM અમદાવાદ, કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર, અવકાશ સંશોધન સાથે જોડાયેલી વિવિધ સંસ્થાઓ અને અનેક વૈજ્ઞાનિક-શૈક્ષણિક પહેલોના વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. તેમની પત્ની મૃણાલિની સારાભાઈ સાથે તેમણે કલાપ્રવૃત્તિ માટે દર્પણ અકાદમી સાથે પણ જોડાણ કર્યું હતું.

અમદાવાદમાં શરૂ કરેલું કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર આજે વિક્રમ સારાભાઈ કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર તરીકે ઓળખાય છે. બાળકો અને યુવાનોમાં વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસા જગાવવાની તેમની દૃષ્ટિ કેટલી વિશાળ હતી તેનો આ સુંદર દાખલો છે.

---

નામ આકાશમાં પણ અમર થયું

જે માણસે આખું જીવન આકાશને સમજવામાં વિતાવ્યું, તેનું નામ અંતે આકાશમાં જ અમર થયું.

૧૯૭૪માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળીય સંઘે ચંદ્ર પરના એક ક્રેટરને “Sarabhai Crater” નામ આપ્યું. પૃથ્વી પર ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમનો પાયો નાખનાર વૈજ્ઞાનિકનું નામ ચંદ્રની ધરતી પર અંકિત થયું—આથી સુંદર શ્રદ્ધાંજલિ બીજી કઈ હોઈ શકે?

---

પુરસ્કારો મળ્યા, પણ સમય બહુ ઓછો મળ્યો

વિક્રમ સારાભાઈને ૧૯૬૨માં શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર, ૧૯૬૬માં પદ્મભૂષણ અને તેમના અવસાન બાદ ૧૯૭૨માં પદ્મવિભૂષણથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.

૩૦ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૧ના રોજ માત્ર ૫૨ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું.

જીવન ટૂંકું હતું, પરંતુ કાર્ય એટલું વિશાળ કે સમય પણ જાણે તેમની સામે નાનો પડી ગયો.

---

સારાભાઈ ગયા, પરંતુ “સારાભાઈનું સ્વપ્ન” અટક્યું નહીં

વિક્રમ સારાભાઈનું સૌથી મોટું યોગદાન કદાચ કોઈ એક રોકેટ, કોઈ એક ઉપગ્રહ કે કોઈ એક સંસ્થા નથી.

તેમનું સૌથી મોટું યોગદાન હતું—ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને મોટા સપનાં જોવાની હિંમત આપવી.

તેમણે ભારતને કહ્યું કે આપણે માત્ર વિકસિત દેશોની નકલ કરવી નથી; આપણે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ પોતાની સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે કરવો છે.

આજે જ્યારે ભારત ચંદ્રની ધરતી પર સફળતાના નિશાન મૂકે છે, અવકાશમાં નવા પ્રયોગો કરે છે અને વિશ્વ સમક્ષ પોતાની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા સાબિત કરે છે, ત્યારે આ સફળતાની ગાથાના પ્રથમ પાનાં પર એક નામ અચૂક લખાય છે—

ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ.

૧૨ ઓગસ્ટે તેમની જન્મતિથિ માત્ર એક મહાન વૈજ્ઞાનિકને યાદ કરવાનો દિવસ નથી; આ દિવસ એ વિચારને યાદ કરવાનો દિવસ છે કે—

“સપનું મોટું હોય, દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ હોય અને દેશ માટે કંઈક કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા હોય, તો એક વ્યક્તિ પણ આખા રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય બદલી શકે છે.”

વિક્રમ સારાભાઈને શત શત નમન.

— વિજ્ઞાનને આકાશની સીમાથી બહાર લઈ જનાર, પરંતુ તેનું હૃદય હંમેશાં પોતાના દેશની ધરતી સાથે જોડાયેલું રાખનાર એક મહાન ગુજરાતી દ્રષ્ટાને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૧૨/૦૮/૨૦૨૬.

*" KBC 18 : પારકી આશ સદા નિરાશ!. ,"*પ્રમોશનના મહેમાનો વચ્ચે અસલ સ્પર્ધકો ક્યાં ખોવાઈ ગયા?કૌન બનેગા કરોડપતિની 18મી સિઝનની...
11/08/2026

*" KBC 18 : પારકી આશ સદા નિરાશ!. ,"*

પ્રમોશનના મહેમાનો વચ્ચે અસલ સ્પર્ધકો ક્યાં ખોવાઈ ગયા?

કૌન બનેગા કરોડપતિની 18મી સિઝનની શરૂઆત ગઈકાલે રાત્રે થઈ. અમિતાભ બચ્ચન જેવા દિગ્ગજ અને લોકપ્રિય હોસ્ટ સાથે જોડાયેલા આ શોની નવી સિઝનને લઈને દર્શકોમાં ભારે ઉત્સુકતા હતી. પરંતુ પ્રથમ એપિસોડ જોયા પછી એવું લાગ્યું કે દર્શકોની આ ઉત્કંઠા કંઈક અંશે નિરાશામાં પરિણમી છે.

આમ તો નવી સિઝનનો પ્રોમો જ કંઈ ખાસ પ્રભાવ પાડી શક્યો નહોતો. મિલેનિયમ સ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનને ચિત્રવિચિત્ર વેશભૂષામાં રજૂ કરીને વારંવાર “સોચના પડેગા...” બોલાવવામાં આવે છે. પરંતુ આખો પ્રોમો જોતાં એક સમયે એવું લાગે કે આટલા દિગ્ગજ કલાકારને આવી રીતે રજૂ કરવાની ખરેખર જરૂર હતી ખરી?

પણ ચાલો, પ્રોમોની વાતને બાજુ પર મૂકીએ. ગઈકાલે રાત્રે જ્યારે KBC-18નો પ્રથમ એપિસોડ શરૂ થયો ત્યારે દર્શકોને અપેક્ષા હતી કે હોટ સીટ પર નવા ચહેરાઓ આવશે, તેમની સંઘર્ષકથાઓ સાંભળવા મળશે અને જ્ઞાન તથા આત્મવિશ્વાસની રસપ્રદ સફર જોવા મળશે.

પરંતુ શોની શરૂઆતમાં જ ફિલ્મી પ્રમોશનનો વારો આવ્યો.

આમિર ખાનની હોમ પ્રોડક્શનની આગામી ફિલ્મ **‘બટવારા’**ના પ્રમોશન માટે આમિર ખાન અને સની દેઓલ મહેમાન તરીકે આવી પહોંચ્યા. આમિર ખાન તો અગાઉ પણ KBCમાં અનેક વખત જોવા મળી ચૂક્યા છે. તેથી તેમના આગમનમાં દર્શકો માટે કંઈ ખાસ નવાઈ રહી નહોતી.

સની દેઓલની વાત કરીએ તો તેઓ આખા કાર્યક્રમ દરમિયાન અત્યંત ગંભીર અને મૌન દેખાયા. જાણે તેમને કોઈએ ધરાર અહીં બેસાડી દીધા હોય એવા હાવભાવ સાથે બેઠા રહે અને વચ્ચે-વચ્ચે ઔપચારિક સ્મિત કરતા રહે!

બીજી તરફ આમિર ખાન રાબેતા મુજબ પોતાની આગવી અંદાજમાં ‘ઓવર સ્માર્ટ’ દેખાવાની સતત કોશિશ કરતા જણાયા. અને પછી લગભગ અડધા કલાક બાદ ફિલ્મની અભિનેત્રી પ્રીતિ ઝિન્ટાનું આગમન થયું. ફરી એકવાર સ્ટુડિયોમાં સ્મિત, હાસ્ય અને પ્રમોશનની ઔપચારિકતા શરૂ થઈ ગઈ.

અને આ બધું અમિતાભ બચ્ચન જેવા દિગ્ગજ કલાકાર પણ સહન કરતા રહ્યા!

અલબત્ત, એક વાત માની લઈએ કે પહેલો એપિસોડ આખી સિઝનનો માત્ર એક લાંબો પ્રોમો હતો! કદાચ આજ રાતથી KBC પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં પરત ફરશે અને અગાઉની સિઝનની જેમ જ્ઞાન, સંઘર્ષ, લાગણી અને રોમાંચથી ભરપૂર સ્પર્ધકો સાથે કાર્યક્રમ રસપ્રદ બનશે.

આશા રાખવામાં શું જાય છે?

હા, એક વાત અહીં વ્યંગ્યપૂર્વક જરૂર કહી શકાય. કહેવાય છે કે અમિતાભ બચ્ચનને KBCના એક એપિસોડ માટે કરોડો રૂપિયાની ફી મળે છે. એટલે સ્પર્ધક કરોડપતિ બને કે ન બને, અમિતાભ બચ્ચન તો દરેક એપિસોડ બાદ કરોડપતિ બનીને જ ‘જલસા’ પરત ફરતા હશે!

પરંતુ મુદ્દો અમિતાભની ફીનો નથી. મુદ્દો છે KBCની મૂળ આત્માનો.

KBCની સાચી ઓળખ તેના સ્ટાર ગેસ્ટ નહીં, પરંતુ દેશના ખૂણેખૂણેથી આવતા સામાન્ય સ્પર્ધકો છે. કોઈ ગરીબ પરિવારનો દીકરો હોય, કોઈ સામાન્ય નોકરી કરતી વ્યક્તિ હોય, કોઈ વિદ્યાર્થી હોય કે જીવનમાં સંઘર્ષ કરીને અહીં સુધી પહોંચેલો કોઈ વ્યક્તિ હોય—તેમની કહાની અને તેમની જ્ઞાનયાત્રા જ આ કાર્યક્રમને દર્શકોના દિલ સુધી લઈ જાય છે.

પ્રમોશન માટે ફિલ્મી મહેમાનો આવતા રહે તેમાં વાંધો નથી. પરંતુ જો આખો કાર્યક્રમ જ ફિલ્મોના પ્રમોશનનું માધ્યમ બની જાય તો પછી પ્રશ્ન સ્વાભાવિક છે—

“ખરા સ્પર્ધકોનું શું?”

જે લોકો મહેનત કરીને ઓડિશનના અનેક તબક્કા પાર કરે છે, જ્ઞાન અને આત્મવિશ્વાસના આધારે હોટ સીટ સુધી પહોંચે છે, તેમના માટેનો સમય અને સ્થાન જ KBCની સાચી ઓળખ છે.

કારણ કે દર્શકો KBC જોવા માટે માત્ર સ્ટાર્સને જોવા નથી બેસતા. તેઓ બેસે છે એ જોવા કે આજે કોઈ સામાન્ય માણસ પોતાની અસાધારણ બુદ્ધિ અને હિંમતથી કરોડપતિ બનશે કે નહીં!

આથી KBC-18ને લઈને એક જ આશા રાખીએ—

સિઝન-1થી સિઝન-17 સુધી જે દમદાર વારસો KBCએ ઊભો કર્યો છે, સિઝન-18 પણ તેને જાળવી રાખે.

પ્રમોશનના મહેમાનો આવે, જાય અને તેમની ફિલ્મોનું પ્રમોશન થાય—પણ હોટ સીટ પર હક તો એ જ સ્પર્ધકનો હોવો જોઈએ, જે પોતાની મહેનત અને જ્ઞાનના બળે ત્યાં સુધી પહોંચ્યો છે.

નહીં તો પછી શીર્ષક ફરી સાચું સાબિત થશે—

“પારકી આશ સદા નિરાશ!”

– પારસ મકીમ
ફ્રીલાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫

લેખન તારીખ : ૧૧/૦૮/૨૦૨૬.

*" સિંહ :જંગલનો રાજા નહીં, ગુજરાતના ગૌરવની ગર્જના!"*૧૦ ઓગસ્ટ — વિશ્વ સિંહ દિવસ : ગીરની ધરતી પર આજે પણ ગુંજે છે એશિયાટિક ...
10/08/2026

*" સિંહ :જંગલનો રાજા નહીં, ગુજરાતના ગૌરવની ગર્જના!"*

૧૦ ઓગસ્ટ — વિશ્વ સિંહ દિવસ : ગીરની ધરતી પર આજે પણ ગુંજે છે એશિયાટિક સિંહની શાહી ગર્જના

જંગલમાં જ્યારે અચાનક નિઃશબ્દતા છવાઈ જાય... પવન પણ જાણે થંભી જાય... આસપાસના પક્ષીઓના કલરવમાં ક્ષણભર માટે વિરામ આવે... અને દૂરથી એક ગર્જના સંભળાય...

એ ગર્જના માત્ર એક પ્રાણીનો અવાજ નથી.
એ છે સિંહની હાજરીનો સંદેશ!

સિંહ એટલે માત્ર શક્તિનું પ્રતીક નહીં, પરંતુ શૌર્ય, સ્વાભિમાન, ગૌરવ અને જંગલની પરિસ્થિતિતંત્રની સમૃદ્ધિનું પ્રતીક. દર વર્ષે ૧૦ ઓગસ્ટે વિશ્વ સિંહ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસનો હેતુ માત્ર સિંહની ભવ્યતા વિશે વાત કરવાનો નથી, પરંતુ વિશ્વમાં સિંહોના અસ્તિત્વ સામે ઊભા થતા પડકારો અને તેમના સંરક્ષણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાનો પણ છે.

અને જ્યારે સિંહની વાત આવે ત્યારે ભારત માટે ગૌરવની વાત છે કે એશિયાટિક સિંહનું અંતિમ કુદરતી ઘર આજે પણ ગુજરાતનું ગીર છે.

ગીર : જ્યાં ગર્જના હજુ જીવંત છે

એક સમય એવો હતો જ્યારે એશિયાટિક સિંહો ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં જોવા મળતા હતા. પરંતુ શિકાર, રહેઠાણના ઘટાડા અને અન્ય માનવીય કારણોને કારણે તેમની સંખ્યા સતત ઘટતી ગઈ.

સિંહનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી ગયું હતું.

પરંતુ ગુજરાતની ધરતીએ આ વિરાસતને સાચવી રાખી.

જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ, અમરેલી અને ભાવનગર સહિતના સૌરાષ્ટ્રના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલું સિંહનું વસવાટ ક્ષેત્ર આજે વિશ્વભરના વન્યજીવનપ્રેમીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.

ગીર માત્ર એક જંગલ નથી; તે એશિયાટિક સિંહના અસ્તિત્વની જીવતી જાગતી કહાની છે.

એક સિંહની પાછળ આખું પર્યાવરણ છે

સિંહને ઘણીવાર જંગલનો રાજા કહેવામાં આવે છે, પરંતુ કુદરતના નિયમોમાં કોઈ એક પ્રાણી એકલું રાજ કરતું નથી.

સિંહનું અસ્તિત્વ સમગ્ર પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલું છે.

જંગલમાં હરણ, ચિતલ, નીલગાય, જંગલી ભૂંડ જેવા શાકાહારી પ્રાણીઓ હોય, તેમને આધાર આપતી વનસ્પતિ હોય, પાણીનાં સ્ત્રોત હોય અને આ સમગ્ર સાંકળને સંતુલિત રાખતું પર્યાવરણ હોય—ત્યારે જ સિંહનું જીવન શક્ય બને છે.

અર્થાત્, સિંહનું સંરક્ષણ એટલે માત્ર સિંહનું સંરક્ષણ નહીં; સમગ્ર જંગલ અને તેની જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ.

ગીરના માલધારીઓ પણ આ કહાનીના નાયક છે

ગીરની સિંહકથા માત્ર વન વિભાગ કે અભયારણ્ય પૂરતી સીમિત નથી.

ગીરના જંગલ અને તેની આસપાસ વર્ષોથી વસવાટ કરતા માલધારી પરિવારો પણ આ પર્યાવરણનો અભિન્ન હિસ્સો છે. માણસ અને સિંહ વચ્ચેનું સહઅસ્તિત્વ વિશ્વના વન્યજીવન સંરક્ષણના અનોખા ઉદાહરણોમાં ગણાય છે.

ક્યારેક સિંહ માનવ વસાહતોની નજીક આવી જાય છે, ખેતરોમાંથી પસાર થાય છે કે રસ્તા ઓળંગે છે. ત્યારે સંરક્ષણ માત્ર કાયદો નથી રહેતું—તે માનવ અને વન્યજીવન વચ્ચેના સંતુલનની પરીક્ષા બની જાય છે.

ગામડાંની સીમા સુધી પહોંચેલી ગર્જના

આજે ગીરની બહાર પણ સિંહોની હાજરી જોવા મળે છે. અમરેલી, ભાવનગર, ગીર સોમનાથ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સિંહોનો વિસ્તાર વધ્યો છે.

આ એક તરફ સંરક્ષણની સફળતાનું પ્રતીક છે, પરંતુ બીજી તરફ નવા પડકારો પણ ઊભા કરે છે.

સિંહોનો વિસ્તાર જેટલો વધે, તેટલું માનવ-સિંહ સંઘર્ષનું જોખમ પણ વધી શકે. રસ્તાઓ, રેલવે, વીજળીની લાઈનો, ખુલ્લા કૂવા અને માનવ વસાહતો જેવા પરિબળો સિંહોના જીવન માટે પડકાર બની શકે છે.

એટલે હવે માત્ર સિંહોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી.

સિંહોને સુરક્ષિત રહેઠાણ, સલામત માર્ગો અને સતત સંરક્ષણ આપવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

આ ગર્જના આવતી પેઢીઓ સુધી સંભળાય...

વિશ્વ સિંહ દિવસ આપણને એક મહત્વનો પ્રશ્ન પૂછે છે—

શું આપણે સિંહને માત્ર ફોટામાં જોવા માંગીએ છીએ કે તેની ગર્જના કુદરતી જંગલમાં આવતી પેઢીઓ સુધી સાંભળવા માંગીએ છીએ?

જો જવાબ બીજો હોય, તો જંગલ બચાવવું પડશે.

પાણી બચાવવું પડશે.
વન્યજીવનનું રહેઠાણ બચાવવું પડશે.
માનવ અને વન્યજીવન વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું પડશે.

કારણ કે સિંહ બચશે તો માત્ર એક પ્રજાતિ નહીં, પરંતુ એક આખું પર્યાવરણ બચશે.

ગુજરાત માટે સિંહ માત્ર વન્યપ્રાણી નથી...

ગુજરાતના લોકો માટે સિંહનું સ્થાન કંઈક વિશેષ છે.

ગીરની ધરતી પર નિર્ભયતાથી ચાલતો સિંહ, તેની સાથે ચાલતું બચ્ચું અને દૂર સુધી સંભળાતી તેની ગર્જના—આ બધું ગુજરાતની કુદરતી ઓળખનો ભાગ બની ગયું છે.

સિંહ ગુજરાતનું ગૌરવ છે, ગીર ગુજરાતની ઓળખ છે અને સિંહની ગર્જના આપણી કુદરતી ધરોહરનો અવાજ છે.

આપણે એ અવાજને માત્ર આજે નહીં, પરંતુ સદીઓ સુધી જીવંત રાખવાનો સંકલ્પ કરીએ.

૧૦ ઓગસ્ટ — વિશ્વ સિંહ દિવસ નિમિત્તે ગીરના એ શાહી વનરાજને સલામ, જે આજે પણ દુનિયાને કહે છે—

“હું માત્ર જંગલનો રાજા નથી... હું ગુજરાતની ધરતીની જીવંત ગર્જના છું!”

— પારસ મકીમ
ફ્રીલાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૧૦/૦૮/૨૦૨૬.

*" તારિક : ૭૦ના દાયકાનો એ હેન્ડસમ હીરો, જેની કારકિર્દી ટૂંકી પણ યાદગાર રહી!. "*‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’થ...
09/08/2026

*" તારિક : ૭૦ના દાયકાનો એ હેન્ડસમ હીરો, જેની કારકિર્દી ટૂંકી પણ યાદગાર રહી!. "*

‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’થી ઘર-ઘરમાં ઓળખ મળેલી... પડદા પરની ચમક પાછળ હતું ફિલ્મી પરિવારનું મજબૂત જોડાણ

હિન્દી સિનેમાના સુવર્ણકાળની વાત થાય ત્યારે ૧૯૭૦નું દાયકું પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. એક તરફ એક્શન ફિલ્મોનો દબદબો વધી રહ્યો હતો, બીજી તરફ સંગીત, રોમાન્સ અને કૌટુંબિક લાગણીઓને એકસાથે પીરસતી ફિલ્મો દર્શકોના દિલમાં ઘર કરી રહી હતી. આ જ સમયગાળામાં એક યુવાન ચહેરો પડદા પર આવ્યો અને પોતાની નિર્દોષ સ્મિત, આકર્ષક વ્યક્તિત્વ અને જીવંત અભિનયથી દર્શકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું—તારિક અલી ખાન.

તારિકની ફિલ્મી કારકિર્દી ભલે બહુ લાંબી ન રહી હોય, પરંતુ ૭૦ના દાયકાની બે અત્યંત લોકપ્રિય ફિલ્મોએ તેમને એવી ઓળખ અપાવી કે આજે પણ હિન્દી ફિલ્મોના જૂના રસિયાઓ તેમને ભૂલ્યા નથી.

‘યાદોં કી બારાત’ : નામ ઘર-ઘરમાં પહોંચ્યું

વર્ષ હતું ૧૯૭૩. નાસિર હુસૈનના દિગ્દર્શનમાં આવેલી *‘યાદોં કી બારાત’*એ હિન્દી સિનેમામાં એક નવી જ મસાલા ફિલ્મની પરંપરાને લોકપ્રિય બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. ફિલ્મમાં એક્શન હતું, પરિવારની લાગણી હતી, વિયોગ હતો, પ્રેમ હતો અને સૌથી મહત્વનું—આર.ડી. બર્મનનું અદભુત સંગીત હતું.

આ ફિલ્મની વાર્તામાં બાળપણમાં પરિવારથી વિખૂટા પડી ગયેલા ભાઈઓની કથા હતી. તારિકે પરિવારના નાના ભાઈની ભૂમિકા ભજવી હતી. બાળપણની કરુણ પરિસ્થિતિથી લઈને યુવાની સુધીની સફરમાં તેમના પાત્રે દર્શકોની સહાનુભૂતિ મેળવી.

‘યાદોં કી બારાત’ માત્ર ફિલ્મ નહોતી; તે સમયના યુવાનો માટે એક અનુભવ હતી. તેના ગીતો ગલીઓથી લઈને રેડિયો સુધી ગુંજતા હતા. ફિલ્મની લોકપ્રિયતાએ તારિકને રાતોરાત ઓળખ અપાવી.

અને અહીં એક રસપ્રદ વાત પણ હતી—આ ફિલ્મના દિગ્દર્શક નાસિર હુસૈન તારિકના મામા હતા. એટલે તારિક માટે ફિલ્મી દુનિયાનો દરવાજો પરિવારના સંબંધોથી ખુલ્યો હતો, પરંતુ દર્શકોના દિલમાં સ્થાન મેળવવા માટે તેમને પોતાના અભિનય અને વ્યક્તિત્વનો સહારો લેવો પડ્યો.

ચાર વર્ષ પછી ફરી પડદા પર જાદુ

૧૯૭૭માં નાસિર હુસૈનની જ ફિલ્મ ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’ આવી અને તારિકની લોકપ્રિયતામાં વધુ વધારો થયો.

આ ફિલ્મમાં તેઓ યુવાન, ચમકદાર અને રોમેન્ટિક અંદાજમાં જોવા મળ્યા. તેમની સામે કાજલ કિરણ હતી. ફિલ્મની વાર્તા, મનોરંજન અને ખાસ કરીને સંગીતે દર્શકોને થિયેટરો સુધી ખેંચ્યા.

આર.ડી. બર્મનનું સંગીત ફરી એક વખત ફિલ્મની સૌથી મોટી તાકાત બન્યું. ‘ક્યા હુઆ તેરા વાદા’ અને ‘ચાંદ મેરા દિલ’ જેવા ગીતો આજે પણ હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના યાદગાર ગીતોમાં ગણાય છે.

આ ફિલ્મ બાદ તારિક માત્ર ફિલ્મી પરિવારનો યુવાન કલાકાર ન રહ્યા; તેઓ પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવતા લોકપ્રિય અભિનેતા બની ગયા. તેમની યુવાની, સ્મિત અને પડદા પરની સહજ હાજરીએ ખાસ કરીને યુવા દર્શકોને આકર્ષ્યા.

ફિલ્મી પરિવાર સાથેનો નજીકનો સંબંધ

તારિક અલી ખાનનો સંબંધ બોલિવૂડના જાણીતા ખાનદાન સાથે પણ જોડાયેલો હતો. તેમના પિતા અઝહર અલી ખાનના લગ્ન અનાઈઝ ખાન સાથે થયા હતા, જે જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતા નાસિર હુસૈનની બહેન હતાં.

આ કારણે તારિક, બોલિવૂડના અભિનેતા આમિર ખાન અને ફૈઝલ ખાનના કઝિન બને છે.

અર્થાત્, એક જ પરિવારની અલગ-અલગ પેઢીઓએ ભારતીય સિનેમામાં પોતાની હાજરી નોંધાવી. નાસિર હુસૈન દિગ્દર્શક અને નિર્માતા તરીકે જાણીતા બન્યા, તારિકે અભિનેતા તરીકે ઓળખ મેળવી અને આગળની પેઢીએ ફિલ્મ નિર્માણ ક્ષેત્રમાં પરિવારની પરંપરાને આગળ વધારી.

કારકિર્દી ટૂંકી, પરંતુ અસર લાંબી

તારિકની ફિલ્મી કારકિર્દી બહુ લાંબી રહી નહોતી. તેમણે આશરે ૧૬ જેટલી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. તેમ છતાં, ‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’ જેવી ફિલ્મો તેમની ઓળખ માટે પૂરતી સાબિત થઈ.

કેટલાક કલાકારો દાયકાઓ સુધી કામ કરે છે છતાં તેમની કેટલીક ભૂમિકાઓ સમયની ધૂળમાં ખોવાઈ જાય છે. જ્યારે કેટલાક કલાકારોની કારકિર્દી ટૂંકી હોય છે, પરંતુ તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો તેમને દર્શકોની યાદમાં લાંબા સમય સુધી જીવંત રાખે છે.

તારિક આ બીજી શ્રેણીના કલાકાર રહ્યા.

આજે જ્યારે ૭૦ના દાયકાના હિન્દી સિનેમાના ગીતો રેડિયો, ટેલિવિઝન કે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ફરી સંભળાય છે, ત્યારે ‘યાદોં કી બારાત’ અને *‘હમ કિસીસે કમ નહીં’*ના દૃશ્યો સાથે તારિકનો યુવાન ચહેરો પણ આંખો સામે આવી જાય છે.

સમય આગળ વધ્યો, ચહેરાઓ બદલાયા... પણ યાદો?

સિનેમા બદલાઈ ગયું. ફિલ્મ બનાવવાની રીત બદલાઈ ગઈ. હીરોની વ્યાખ્યા બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ૭૦ના દાયકાના એ નિર્દોષ, રોમેન્ટિક અને સંગીતમય સિનેમાની મીઠી યાદો આજે પણ જીવંત છે.

તારિકની સૌથી મોટી સિદ્ધિ કદાચ તેમની ફિલ્મોની સંખ્યા નથી, પરંતુ એ છે કે થોડી ફિલ્મોમાં પણ તેમણે એક એવો સમય જીવી લીધો, જેને આજે પણ જૂની પેઢી પ્રેમથી યાદ કરે છે.

પડદા પર તેમની સફર ભલે ટૂંકી રહી, પરંતુ ‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’ જેવી ફિલ્મોએ તારિક અલી ખાનનું નામ ૭૦ના દાયકાના હિન્દી સિનેમાની યાદગાર સ્મૃતિઓમાં કાયમ માટે નોંધાવી દીધું. આજે તારિક ને કોઈ નામથી કે ચહેરા થી પણ ઓળખતું નથી, તે જ કદાચ હિન્દી ફિલ્મ જગત ની વાસ્તવિકતા છે. જે ઝડપ થી ટોચ પર બેસાડે છે અને એટલીજ ઝડપી ટોચ પરથી નીચે પણ ઉતારી દે છે.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૦૯/૦૮/૨૦૨૬.

*" નંદન નીલે કણી : આજે પૂરા જાણીએ... "*ઇન્ફોસિસથી આધાર સુધીની સફર, શિક્ષણથી સમાજસેવા સુધીનો સંકલ્પ અને હવે NEET સુધારણા ...
08/08/2026

*" નંદન નીલે કણી : આજે પૂરા જાણીએ... "*

ઇન્ફોસિસથી આધાર સુધીની સફર, શિક્ષણથી સમાજસેવા સુધીનો સંકલ્પ અને હવે NEET સુધારણા માટેની જવાબદારી

કેટલાક વ્યક્તિત્વો એવા હોય છે, જેમની ઓળખ માત્ર એક હોદ્દા કે એક કંપની પૂરતી સીમિત રહેતી નથી. તેમની કારકિર્દીનો દરેક પડાવ દેશના વિકાસની કોઈને કોઈ મહત્વની કડી સાથે જોડાયેલો હોય છે. નંદન નીલે કણી પણ એવું જ એક જાણીતું નામ છે.

ઇન્ફોસિસ જેવી વિશ્વપ્રસિદ્ધ કંપનીના સહ-સ્થાપક તરીકે તો તેઓ વર્ષોથી જાણીતા છે જ, પરંતુ તાજેતરમાં NEET અને JEE જેવી પ્રવેશ પરીક્ષાઓ અંગે ઊભા થયેલા પ્રશ્નો અને આંદોલનોની પૃષ્ઠભૂમિમાં તેઓ ફરી એક વખત ચર્ચામાં આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે NEET પરીક્ષાની વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ દૂર કરવા માટે રચેલી ટાસ્ક ફોર્સની જવાબદારી તેમને સોંપી છે.

એક સમયે તેઓ પોતે પણ રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા હતા. બેંગલુરુથી કોંગ્રેસના ઉમેદવાર તરીકે લોકસભાની ચૂંટણી લડી હતી, જોકે તેમાં તેમને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજકીય સફર લાંબી ન રહી, પરંતુ ટેક્નોલોજી, વહીવટ, શિક્ષણ અને સમાજસેવા ક્ષેત્રે તેમનું યોગદાન સતત ચર્ચામાં રહ્યું છે.

એન્જિનિયરથી ઇન્ફોસિસના સહ-સ્થાપક સુધી...

નંદન નીલે કણીનો જન્મ 1955માં થયો હતો. તેમણે **IIT મુંબઈમાંથી ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગમાં બી.ટેક.**ની ડિગ્રી મેળવી. તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દીની શરૂઆત 1979માં Patni Computer Systemsથી થઈ.

માત્ર બે વર્ષ બાદ, 1981માં નારાયણ મૂર્તિ સહિતના સાથીદારો સાથે મળીને તેમણે ઇન્ફોસિસની સ્થાપના કરી. નાની શરૂઆતથી શરૂ થયેલી આ કંપનીને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ અપાવવામાં નંદન નીલે કણીની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી.

2002માં તેઓ ઇન્ફોસિસના CEO બન્યા અને કંપનીને નવી ઊંચાઈઓ સુધી લઈ જવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. 2009માં તેઓ ઇન્ફોસિસમાંથી અલગ થયા, પરંતુ થોડા વર્ષો બાદ ફરી કંપની સાથે જોડાયા અને 2017માં કંપનીના બોર્ડમાં પરત ફર્યા.

'આધાર'ના શિલ્પીઓમાં એક મહત્વનું નામ

નંદન નીલે કણીની કારકિર્દીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક પડાવ હતો—આધાર પ્રોજેક્ટ.

2009માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહની સરકારના સમયમાં તેમને UIDAIના અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા. દેશની વિશાળ વસ્તીને એક વિશિષ્ટ ઓળખ નંબર સાથે જોડવાનો આ પ્રોજેક્ટ અત્યંત પડકારજનક હતો.

આધારના અમલીકરણ સાથે સંકળાયેલી તેમની ભૂમિકાએ તેમને ટેક્નોલોજી અને જાહેર વહીવટના ક્ષેત્રમાં એક અલગ ઓળખ અપાવી.

સન્માનોથી ભરેલી કારકિર્દી

નંદન નીલે કણીના યોગદાનને અનેક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માનો મળ્યા છે.

2006માં ભારત સરકારે તેમને પદ્મ ભૂષણથી સન્માનિત કર્યા હતા. TIME મેગેઝિનની વિશ્વની સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓની યાદીમાં પણ તેમનો સમાવેશ થયો હતો. 2009માં યેલ યુનિવર્સિટી તરફથી મળેલો Legend in Leadership Award મેળવનારા તેઓ પ્રથમ ભારતીય હતા.

તેઓ અનેક ભારતીય ભાષાઓ ઉપરાંત અંગ્રેજી સહિત કુલ પાંચ ભાષાઓ જાણે છે.

સંપત્તિ કરતાં દાનમાં વિશ્વાસ

અબજો રૂપિયાની સંપત્તિ ધરાવતા હોવા છતાં નંદન નીલે કણીનું વ્યક્તિત્વ માત્ર વ્યવસાય પૂરતું સીમિત નથી. 2017માં તેમણે પોતાની સંપત્તિનો મોટો હિસ્સો સમાજસેવા માટે દાન કરવાનો સંકલ્પ જાહેર કર્યો હતો.

શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સામાજિક વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં તેમના અને તેમના પરિવાર દ્વારા નોંધપાત્ર દાન કરવામાં આવ્યું છે.

2015માં તેમણે પત્ની રોહિણી નીલે કણી સાથે મળીને EkStep Foundationની સ્થાપના કરી હતી. આ સંસ્થા ખાસ કરીને બાળકોના પ્રારંભિક શિક્ષણ અને તેમની શીખવાની ક્ષમતા વિકસાવવા માટે કામ કરે છે.

પરિવાર અને વ્યક્તિગત જીવન

નંદન નીલે કણીના જીવનસાથી રોહિણી નીલે કણી છે. તેમને એક પુત્ર નિહાર અને પુત્રી જાહ્નવી છે. પરિવાર સાથેનું જીવન હોય કે જાહેર જીવન—તેમની ઓળખ એક સરળ અને વિચારશીલ વ્યક્તિ તરીકે રહી છે.

પરંતુ તેમની સફળતાનું રહસ્ય પૂછવામાં આવે ત્યારે તેઓ પોતાની સિદ્ધિઓનો શ્રેય માત્ર વ્યવસાયિક કુશળતાને આપતા નથી.

તેમના મતે સફળતા પાછળનું સાચું કારણ પૈસા કે વેપાર પ્રત્યેનો પ્રેમ નહીં, પરંતુ સતત કંઈક નવું શીખતા રહેવાની જિજ્ઞાસા અને ઉત્સાહ છે.

હવે ફરી એક મોટી જવાબદારી...

આજે, જીવનના સાતમા દાયકામાં પણ નંદન નીલે કણી સક્રિય છે. એક તરફ ટેક્નોલોજી અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમનું યોગદાન ચાલુ છે, તો બીજી તરફ દેશની લાખો યુવા પ્રતિભાઓના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલી NEET જેવી મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષાની વ્યવસ્થામાં સુધારા માટેની જવાબદારી પણ તેમના ખભા પર આવી છે.

ઇન્ફોસિસના સહ-સ્થાપકથી લઈને આધારના અમલીકરણ સુધી અને હવે શિક્ષણ ક્ષેત્રની એક મોટી વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનાવવાની જવાબદારી સુધીની તેમની સફર ખરેખર અસાધારણ છે.

કારકિર્દીનો સાચો અર્થ માત્ર ઊંચા હોદ્દા સુધી પહોંચવામાં નથી; પોતાના જ્ઞાન અને અનુભવનો ઉપયોગ સમાજને કંઈક પરત આપવામાં છે. નંદન નીલે કણીની જીવનયાત્રા આ વાતનું એક સુંદર ઉદાહરણ બની રહે છે.

— પારસ મકીમ
ફ્રીલાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર
📞 ૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫

લેખન તા. ૦૮/૦૮/૨૦૨૬.

*" દીકરીઓ... તમે પણ? હળાહળ કળિયુગ ની નિશાની?"*એક વૃદ્ધ પિતાની કરુણ વિદાય અને બદલાતા સમાજ સામે ઊભો થયેલો પ્રશ્નાર્થ.ગઈકાલ...
07/08/2026

*" દીકરીઓ... તમે પણ? હળાહળ કળિયુગ ની નિશાની?"*

એક વૃદ્ધ પિતાની કરુણ વિદાય અને બદલાતા સમાજ સામે ઊભો થયેલો પ્રશ્નાર્થ.

ગઈકાલે અખબારો અને સોશિયલ મીડિયામાં પ્રકાશિત થયેલી એક દુઃખદ ઘટનાએ અસંખ્ય સંવેદનશીલ લોકોના હૃદયને ઝંઝોળી નાખ્યા. ઘટના એવી હતી કે તેને વાંચ્યા પછી કોઈપણ લાગણીશીલ વ્યક્તિની આંખ ભીની થઈ જાય.

એક સમયના મુંબઈના જાણીતા કાપડ વેપારી શિવચરણ ગુપ્તા જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં હરિયાણાના સોનીપત સ્થિત એક વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવા મજબૂર બન્યા હતા. તેમને ત્રણ દીકરીઓ હતી. તેમણે ત્રણેયને ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવ્યું, લાયક બનાવી અને પોતાના પગ પર ઊભી કરી. પરંતુ જીવનના અંતિમ તબક્કે કદાચ તેમને એ પ્રશ્ન સતાવતો હશે કે સંતાનોને માત્ર શિક્ષિત બનાવવું પૂરતું છે કે તેમને સંસ્કાર પણ આપવાના હોય છે?

આશરે બે વર્ષ પહેલાં તેમની પત્નીનું અવસાન થયું. ત્યારથી તેઓ વૃદ્ધાશ્રમમાં એકલા જ જીવનના છેલ્લા દિવસો પસાર કરી રહ્યા હતા. વધતી ઉંમર અને નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે તેઓ સતત બીમાર રહેતા હતા. તેમને પોતાના અંતિમ દિવસો નજીક હોવાનો અહેસાસ થઈ ગયો હતો. તેમની એક જ ઇચ્છા હતી—મરણ પહેલાં ત્રણેય દીકરીઓને એક વાર મળી લેવાની.

વૃદ્ધાશ્રમના સંચાલકોએ દીકરીઓ—અનિતા, નિશા અને પ્રિયા—નો અનેક વખત સંપર્ક કરીને પિતાની તબિયત વિશે જાણ કરી અને તેમને મળવા આવવા વિનંતી કરી. પરંતુ દુર્ભાગ્યે એક પણ દીકરી પોતાના બીમાર પિતાને મળવા આવી નહીં.

આ કરુણ કથાનો અંતિમ અંક તો વધુ વેદનાજનક છે.

શિવચરણ ગુપ્તાનું અવસાન થતાં ફરી એકવાર ત્રણેય દીકરીઓને જાણ કરવામાં આવી કે તેઓ અંતિમ દર્શન અને અંતિમવિધિ માટે આવી જાય. પરંતુ ત્રણેયે આવવાની સ્પષ્ટ ના પાડી. એટલું જ નહીં, અંતિમવિધિના ખર્ચ માટે ₹૫,૧૦૦ મોકલી આપ્યા અને વીડિયો કૉલ દ્વારા અંતિમવિધિ જોવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. વૃદ્ધાશ્રમના સંચાલકોએ તેમની ઇચ્છા મુજબ વીડિયો કૉલ દ્વારા સમગ્ર વિધિ દર્શાવી.

આ ઘટના સોશિયલ મીડિયામાં વ્યાપક રીતે વાયરલ થઈ અને આપણા સમાજ સામે અનેક ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરી ગઈ.

સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે ત્રણેય દીકરીઓ શિક્ષિકા જેવા સંસ્કારપ્રધાન વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાય છે. અહીં કોઈ વ્યક્તિગત નિંદા કરવાનો હેતુ નથી, પરંતુ પ્રશ્ન એ જરૂર થાય છે કે જો પોતાના માતા-પિતા પ્રત્યેની સંવેદના જ ઓછી પડી જાય, તો આગામી પેઢીને જીવનમૂલ્યો અને માનવતા કેવી રીતે શીખવાશે?

સમાજમાં અત્યાર સુધી એવી ફરિયાદો વધુ સાંભળવા મળતી હતી કે દીકરાઓ વૃદ્ધ માતા-પિતાને તરછોડી દે છે. પરંતુ હવે જો આવી ઘટનાઓ દીકરીઓ સાથે પણ જોડાવા લાગે, તો તે બદલાતી સામાજિક માનસિકતાનો ગંભીર સંકેત છે.

આપણે બધા માટે આત્મચિંતનનો વિષય એ છે કે આધુનિક જીવનની દોડધામ, કારકિર્દી અને ભૌતિક સફળતાની વચ્ચે શું આપણે સંબંધોની ઉષ્મા અને માનવીય સંવેદનાઓ ગુમાવી રહ્યા છીએ? જેણે આપણને ઉછેર્યા, ભણાવ્યા, જીવન આપ્યું, તેમના અંતિમ ક્ષણોમાં થોડો સમય પણ ન આપી શકીએ, તો આપણા વિકાસનો અર્થ શું?

આવો દરેક કિસ્સો માત્ર એક પરિવારની કરુણ ઘટના નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજ માટે ચેતવણી સમાન છે. કદાચ હવે સમય આવી ગયો છે કે શાળાઓમાં માત્ર શૈક્ષણિક જ્ઞાન નહીં, પરંતુ પરિવારપ્રેમ, માનવતા, વડીલો પ્રત્યેની ફરજ અને જીવનમૂલ્યો અંગેનું શિક્ષણ પણ વધુ ગંભીરતાથી આપવામાં આવે.

ભગવાન સૌને માત્ર સદબુદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ સંસ્કાર, કરુણા અને સંબંધોની કદર કરવાની શક્તિ પણ આપે—એ જ પ્રાર્થના.

– પારસ મકીમ
ફ્રીલાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર
મો. ૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫

લેખન તારીખ: ૦૭/૦૮/૨૦૨૬.

*" હિરોશિમા - નાગાસાકી, જ્યારે સૂર્ય પૃથ્વી પર ઊતર્યો હતો!"**" ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૫ – માનવ ઇતિહાસની સૌથી ભયાનક સવાર. "*૬ ઓગસ્ટ,...
06/08/2026

*" હિરોશિમા - નાગાસાકી, જ્યારે સૂર્ય પૃથ્વી પર ઊતર્યો હતો!"*

*" ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૫ – માનવ ઇતિહાસની સૌથી ભયાનક સવાર. "*

૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૫... સવારે બરાબર ૮ વાગીને ૧૫ મિનિટ. જાપાનનું સુંદર શહેર હિરોશિમા રોજની જેમ પોતાના કામકાજમાં વ્યસ્ત હતું. શાળાએ જતા બાળકો, ઓફિસ તરફ દોડતા કર્મચારીઓ અને બજારમાં ખરીદી કરતા લોકો... કોઈને પણ કલ્પના નહોતી કે થોડા જ ક્ષણોમાં આખું શહેર ઇતિહાસના સૌથી ભયાનક દુઃસ્વપ્નમાં ફેરવાઈ જવાનું છે.

અમેરિકન B-29 બોમ્બર વિમાન 'એનોલા ગે' (Enola Gay) એ હિરોશિમા પર વિશ્વનો પ્રથમ પરમાણુ બોમ્બ 'લિટલ બોય' ફેંક્યો. માત્ર થોડા જ સેકન્ડમાં લાખો ડિગ્રી તાપમાન સાથે ભયંકર વિસ્ફોટ થયો. શહેરનો મોટો ભાગ પળવારમાં રાખ બની ગયો. હજારો લોકો ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે અનેક લોકો ગંભીર દાઝ, કિરણોત્સર્ગ અને અન્ય અસરોને કારણે પછીના દિવસો અને વર્ષોમાં મૃત્યુ પામ્યા.

આ વિનાશમાંથી વિશ્વ હજુ બહાર આવ્યું પણ નહોતું કે ત્રણ દિવસ પછી, ૯ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૫ના રોજ, અમેરિકાએ જાપાનના બીજા શહેર નાગાસાકી પર 'ફેટ મેન' નામનો બીજો પરમાણુ બોમ્બ ફેંક્યો. ફરી એકવાર હજારો જીવ પળવારમાં ખાખ થઈ ગયા.

અંદાજે વર્ષના અંત સુધીમાં હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાં મળીને બે લાખથી વધુ લોકોના જીવ ગયા. ઘણા લોકો તો સીધા વિસ્ફોટમાં મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે હજારો લોકો વર્ષો સુધી કિરણોત્સર્ગથી થતા કેન્સર, જન્મજાત વિકૃતિઓ અને ગંભીર બીમારીઓનો ભોગ બન્યા.

વિશ્વયુદ્ધનો અંત લાવવા માટે આ હુમલો જરૂરી હતો કે નહીં, તે અંગે આજે પણ ઇતિહાસકારોમાં મતભેદ છે. અમેરિકાનું કહેવું હતું કે આ હુમલાથી યુદ્ધ ઝડપથી સમાપ્ત થયું અને વધુ જાનહાનિ અટકી. જ્યારે બીજી તરફ અનેક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે નિર્દોષ નાગરિકો પર પરમાણુ બોમ્બનો ઉપયોગ માનવતા સામેનો સૌથી મોટો અપરાધ હતો.

આ ઘટનાએ દુનિયાને પરમાણુ શસ્ત્રોની ભયાનક તાકાતનો પ્રથમ અનુભવ કરાવ્યો. ત્યારબાદ વિશ્વના અનેક દેશોએ પરમાણુ હથિયારો બનાવ્યા, પરંતુ હિરોશિમા અને નાગાસાકીની ભયાનક યાદ આજે પણ સમગ્ર માનવજાતને ચેતવણી આપે છે કે યુદ્ધનો અંત ક્યારેય શાંતિથી થતો નથી.

આજે હિરોશિમામાં આવેલું શાંતિ સ્મારક (Peace Memorial Park) વિશ્વભરના લોકોને એક જ સંદેશ આપે છે—"પરમાણુ હથિયારોનો ફરી ક્યારેય ઉપયોગ ન થાય." દર વર્ષે ૬ ઓગસ્ટે સવારે ૮:૧૫ વાગ્યે સમગ્ર શહેરમાં મૌન પાળવામાં આવે છે અને શાંતિની ઘંટ વાગે છે. હજારો લોકો કાગળના રંગબેરંગી સારસ (Paper Cranes) અર્પણ કરીને યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપે છે.

હિરોશિમા અને નાગાસાકી માત્ર બે શહેરોના નામ નથી; તે માનવજાતની ભૂલોના જીવંત સ્મારકો છે. વિજ્ઞાન જ્યારે માનવકલ્યાણ માટે વપરાય ત્યારે ચમત્કાર સર્જે છે, પરંતુ જ્યારે તેનો ઉપયોગ વિનાશ માટે થાય ત્યારે સમગ્ર સંસ્કૃતિને રાખમાં ફેરવી દે છે.

૬ ઓગસ્ટ માત્ર એક તારીખ નથી; તે વિશ્વ માટે એક ચેતવણી છે—શાંતિ જ માનવજાતનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે. આજે ૮૧ વર્ષોં પછી પણ એ ભયાનક હુમલાની અસરો જોવા મળે છે. જે માણસ જાતિ માટે એક મોટું કલંક છે.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૦૬/૦૮/૨૦૨૬.

Address

Pancheshwar Tower
Jamnagar
361001

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when PARAS MAKIM posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category