Bookhoi khiimori llc

15/04/2026

ЦАХИМААР МЭДЭГДЭЛ ИЛГЭЭГЭЭД Л НИЙСЛЭЛД ШУУД ЭХЛҮҮЛЖ БОЛОХ 100 БИЗНЕС

1 Хүнсний зах, Худалдааны төв
2 Ресторан
3 Үсчин
4 Зочид буудал
5 Нийтийн халуун ус
6 Авто засвар /агрегат, кузов/
7 Цахим тоглоомын газар
8 Соёл урлагийн /дуу, хөгжим, бүжиг, драм, кино, драм, загвар, хөтлөгч, жүжигчин,
9 Хүнсний бусад үйлдвэрлэл
10 Агуулах дэлгүүр
11 Баар /Паб, лоунж/
12 Гоо засал
13 Бөөний худалдааны төв
14 Хүнсний бус барааны зах, худалдааны төв /барилгын материал, мод автотехник/
15 Их дэлгүүр
16 Хайпермаркет
17 Супермаркет
18 Минимаркет
19 Хүнсний дэлгүүр
20 Ая тухтай дэлгүүр / конвиниенс стоор/
21 Үзүүлэнгийн танхим
22 Аутлет
23 Бутик
24 Төрөлжсөн барааны дэлгүүр
25 Мухлаг
26 Түргэн үйлчилгээний цэг /Цаашид "ТҮЦ" гэх/
27 Улирлын чанартай, түр сүүдрэвчтэй худалдаа
28 Дахивар худалдан авах цэг
29 Баар /билльярд/
30 Баар /боулинг/
31 Баар /Дэлгэцийн гольф, автомат тоглоом/
32 Баар /Диско клуб/
33 Баар /Караоке/
34 Баар /Тайчих клуб/
35 Кафе
36 Кофе шоп
37 Цайны газар /Нийтийн үйлчилгээний болон байгууллагын дэргэдэх/
38 Түргэн үйлчилгээний болон сүлжээ хоолны газар
39 Явуулын үйлчилгээтэй түргэн хоолны түр цэг
40 Хүргэлтийн хоолны үйлчилгээ
41 Хумс засал
42 Хувцас захиалга, засвар
43 Гутал засвар
44 Гэр ахуйн тавилгын засвар
45 Ахуйн электрон, цахилгаан хэрэгслийн засвар
46 Алт, мөнгө, үнэт эдлэлийн захиалга, засвар
47 Цүнх засвар
48 Нүдний шил захиалга, засвар
49 Цоож, түлхүүр, засвар
50 Цаг засвар
51 Хими цэвэрлэгээ, угаалга
52 Гэрэл зураг, дүрс бичлэгийн үйлчилгээ
53 Айл гэр, албан байгууллага цэвэрлэх үйлчилгээ
54 Айл гэр, албан байгууллага нүүлгэх үйлчилгээ
55 Эд бараа түрээслэх үйлчилгээ
56 Дэн буудал
57 Жуулчны бааз
58 Амралтын газар
59 Гэр буудал
60 Саун
61 Бассейн
62 Фитнес, спиннинг
63 Аэробик, иог, бүжгийн клуб
64 Боулинг
65 Алжаал тайлах төв /иллэг/
66 Бильярд
67 Дугуй засвар
68 Автомашины угаалга
69 Автомашины доторлогоо
70 Авто машин, сэлбэг хэрэгсэл, тос тосолгооны болон будаг, аккумулятор, гоёл чимэг
71 Авто зогсоол /битүү/
72 Хүүхдийн тоглоомын төв
73 Дэлгэцийн болон дүрс бичлэгийн бүх төрлийн кино үзвэрийн газруудын үйл ажиллагаа
74 Хөнгөн үйлдвэрлэл
75 Хоол үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх (Баянгол дүүрэг, Сүхбаатар дүүрэг, Хан-Уул дүүр
76 Үндэсний жижиг дунд үйлдвэрлэлийн бараа, бүтээгдэхүүн (Нийслэлийн Жижиг, дунд үй
77 Хүнснээс бусад худалдаа эрхлэх (Чингэлтэй, Сүхбаатар, Баянзүрх, Хан-Уул дүүрэг)
78 Хоол үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх
79 Хүнсний бус худалдаа, жижиг дунд үйлдвэрлэл(Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүрэг)
80 Хүнснээс бусад худалдаа эрхлэх
81 Соёл урлагийн талбайд гар урлал бэлэг дурсгал, соёлын барааны худалдаа эрхлэх
82 Хөдөлгөөнт тоглоомын үйлчилгээ эрхлэх (Сонгинохайрхан дүүрэг, Чингэлтэй дүүрэг,
83 Соёл урлагийн талбайд явуулын үйлчилгээтэй кофены цэг ажиллуулах
84 Мах махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
85 Хүүхдийн хоол тэжээлийн үйлдвэрлэл
86 Өндөгний үйлдвэрлэл
87 Уламжлалт аргаар боловсруулсан цагаан идээний үйлдвэрлэл
88 Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
89 Гурил, гурилан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
90 Исгэлт, амтат ундаа үйлдвэрлэл
91 Баар /спорт/
92 Кейтеринг буюу захиалгат хоол үйлчилгээ
93 Соёлын төв, үзвэр үйлчилгээний газар
94 Хүнсний худалдаа үйлчилгээ (Баянгол дүүрэг, Сүхбаатар дүүрэг, Хан-Уул дүүрэг)
95 Хүнсний худалдаа үйлчилгээ (Баянзүрх дүүрэг, Сонгинохайрхан дүүрэг, Чингэлтэй дү
96 Хоол үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх (Монгол наадам цогцолбор ОНӨТҮГ )
97 Мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд үйл ажиллагааны дүгнэлт авах
98 Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд үйл ажиллагааны дүгнэлт авах
99 Нялх, балчир, бага насны болон цэцэрлэгийн хүүхэд, ерөнхий боловсролын сургуулий
100 Хоолны газрын хоол идэх хэрэгсэлд ариутгагч төхөөрөмж ашиглалтын бүртгэл

15/03/2026

Шатрын түүх.
Шатрын түүх гэж юу хаана байна. Шатар хаана үүссэн вэ? Хэрхэн үүсэв хэн зохиов?.
(Шатар гэдэг үг нь шадар буюу гурвал гэсэн Монгол үг юм.)
- "Чанам" буюу гайхамшигт квадрат аас шатар үүссэн гэх нэг таамаг(баталгаатай гээд л.!?) сүүлийн үед бичэгдээд байгаа. Манайхан ч шүүрч аваад үнэн юм шиг тайлбарлаад эхлэж. Чанамын хүснэгт МЭӨ зурагдсан хүн төрлөхтөн ашигласнаар байсан . Тоон дараалал, эрэмбэ,тогтмол тоон ухагдахуун, тоон хувьсах давтамж зэргийг эндээс олж болдог. Эрдэмтэн мэргэд чанамыг сайтар судалсан нь ойлгомжтой. Шатар , даамны хөлөг чанамын хүснэгт хоёр ижил тэгш дөрвөлжин (квадрат) дүрстэй нь үнэн. Шатрын нүүдэл чанамын хүснэгтэнд тодорхой нөхцөлд(дахин давтах) тохирч байгаа нь ч үнэн. Гэвч шатар чанам хоёрт төстэй зүйл байгаа нь нэг үүсэлтэй гэх баталгаа биш. Хүн шатар тоглоход ямарч тоон тооцоолол хийдэггүй бөгөөд боломжит санаануудыг үйлдэл (нүүдэл) болгодог. Тэгээд чанамаас шатар үүссэг бол нэршил нь тоон ухагдахуун байх ёстой бусуу. Шатар амьтадын нэртэй дүрсүүдтэй, дүрс тус бүр өөр нүүдэлтэй, нүүдэл нь нэрлэсэн амьтаныхаа үйл хөдлөлийг санагдуулам байдаг. Шатар тоглогч хөлөг , дүрс , боломжит нүүдлүүдэд дүн шинжилгээ хийгээд үйлдэл (нүүдэл) хийнэ. Тэр нүүдлүүд зарим ториолдолд (онолын хувьд ) давтагдах магадлал олон бий. Хэзээч үл давтагдах нүүдэл тоо тоомшгүй. Шатарын нүүдэл бүхэн(ганц нүүдэлч) өргийн байрлал тоглолтын явцыг өөрчлөж (шийдэж) байдаг. Харин чанам нь дахин тавтагдах бүр хөдлөшгүй хүснэгт загварчлал байх онолтой. Шатарын дүрсүүд хэнч харсан ялгарах дүрслэлтэй,дүрс бүхэн өөр нүүдэлтэй, нүүдэл сонголттой. Чанамаас шатар үүсээгүй. Шатар амьдрал , арга билэг, санаанаас үүссэн.. Чанамын хүснэгтийг үргэлжлүүлэн зурхад хязгаар үгүй. Шатарын хөлөг 64 ба100 н нүдтэй. Чанамыг бичиг үсэг мэддэг, тоо бодож чаддаг хүн хүн ойлгож ухаарна. Шатар, даамыг хэнч тоглож чадна. Чанамын хүснэгтийг ашиглан тоон тооцооллын хариу шийдэлийг олж (харж) болдог. Бэлэн шийдлийг эндээс авдаг. ''Будаа иддэг гэж болно''. Чанам нь тоон хүснэгт юм. Хамгийн бага нь дөрөв ба цааш дараалсан тогтолцоогоор хязгааргүй үргэлжлүүлэж болно. Хариу нь бэлэн байна.Шатарын хөлөг хязгаартай 64; 100н буудалтай. Шатар тоглогч оюун ухаанаа дайчлан (ажиллуулж) санаагаа боловсруулж шийдлээ өөрөө олдог. Чанам: бэлэн хариуний хүснэгт. Шатар хүний оюун ухааны шийдлийн билчээр (талбар). Хүн бичэг үсэг тоо бодлого мэддэггүй эрт цаг үед шатар тоглож байсан. Хүн тоо бодлого бодож сураад чанамыг зохиосон. Чанамын тоон түүний шийдэл хариунууд буруу байна гэж байхгүй онолтой.Шатар илэрхий буруу нүүх тохиолдол байна. Шатар анх үүсэх үед онол гэж байгаагүй. Орчин үед онолын нүүдлүүд бий болсон болов ч заавал онолоор нүүх шаардлага байхгүй. Шатар оюун ухааны олон хувилбар шийдэл сонголт. Шатар маш сайн хөгжиж байна. Сайны хажуугаар хүмүүс бидний үзэл санаа их л хайрцаглагдаад,,загварчилагдаж байна даа. Шатар ч гэсэн онол загвар цээжлэх хэвшмэл ойлголтруу хэлбийгээд явна. Өнөө бид чанамаас шатар үүссэн гэдэгт итгэж байгаа бол олон жилийн дараа тооцоолон бодох машин шатар зохиосон гээд итгээд явахтай ялгаа юун. Шатар, даам хоёр салшгүй ихэр тоглоом юм. Чанам даам хоёрыг нэг гарвал үүсэлтэй гэвэл бүр хадуурсан ойлголт гэдэг нь мэдээж.
-Шатар 1300гаас 1400н оны үед Перс,Арабд (иран ирак) үүссэн гэх нэг таамаг байдаг. Тухай тэр үеийн бичиг баримтанд шатрын тэмцээн зохион байгуулсан түүх байна. Шатрын онол, гараа, төгсгөл, бодлого ч бичигдэн үлдсэн нь үнэн. Тэр нутаг оронд үүссэн гэх түүх бол байхгүй. Хэрэв дээрх цаг үед шатар үүссэн бол: шатар их л залуу тоглоом болж таарна даа. Олимп хэзээ үүссэн билээ дээ.Шатар үүссэн гэх цаг үе Чингис хааны үр сад тэр газар засаглаж байсан юм шүү дээ. Доглон Төмөр хаан шатарт нүгэлгүй дуртай маш сайн тоглодог байсан домог байна. Шатрыг төмөр хаан зохиосон гэж .түүхэд тэмдэглэж үлдээсэн нь ч бий. Иракын музейд Төмөр хааны шатар гэх зуун буудалт шатар байгаа юм. Төмөр хаан шатарчин хүн байсан нь үнэн. Шатар зохиосон хүн биш юм.Прис, Арабд монголчууд шатар дэлгэрүүлсэн байж болох юм гэсэн санааг олон эрдэмтэд дэвшүүлсэн байдагч Энэтгэхээс орж ирсэн гэх үзэл санаа давамгай байдаг. Энэ тухайд-
- Энэтгэхэд МЭ эхэн үед шатар үүссэн гэх нэг таамаг байна. Үлгэр домогч байна. Эзэн хаана нь нэг ухаант албатдаа гайхамшигтай тоглоом зохиох үүрэг өгчээ. Ухаант хүн шатрак гэх тоглоом зохиогоод хаандаа тоглож үзүүлэв. (Зааж өгсөн) . Шатрак хаанд таалагдсан учир, ухаантанд хүссэн шан харамжийг нь өгнө хэмээн амлав. Хаантан минь: шатракийн хөлөгийн эхний нүдэн дээр нэг ширхэг тариа, хоёр дахь нүдэнд хоёр тариа, гурав дахь нүдэнд дөрвөн тариа гэх мэтээр өсгөж , жаран дөрвөн нүдийг тариагаар дүүргэж өгч болохсон боловуу гэж ухаантан хүсэв. Иймхэн юмыг бололгүй дээ гээд хүссэн ёсоор нь тариа тавиж эхлэв. Хааны сангийн тариа дуусаад ард иргэдээсээ тариа аваад ч хүсзлтийг үл гүйцэтггэж болохын ойлгосон хаан, уурсаж ухаантны толгойг тас цавичсан гэдэг. Шатар гэх гайхамшигт тоглоомыг нэг хүн зохиох ямарч боломжгүй бөгөөд толгойгүй болсон ухаантан бэлэн тоглоомыг хаанд үзүүлсэн нь тодорхой. Яагаад гээч.? Үнэхээр шатар зохиосон бол боломж үгүй хүсэлт хүснэ гэж үү.!? Эсвэл зохиосон эзэн олдохгүй учир цаазлуулсан хүнд тохиж орихоо биз. Шатрак зохиогч гэх ухаантан хаан эзнээ мунхаг хэмээн даажигнаж, хаантан мунхагийн(ухаантны)толгойг авсан үлгэр юм. Шатрак гэдэг нэршил шатар гэдэг Монгол үг ажээ. Бас нэг домог. Хаан хүү үзэсгэлэнт гүнжид дурлаад түүндээ таалагдахын тулд чатуранга гэх тоглоомыг бараа бологчидыхоо тусламжтай зохиож гэнэ. Чатуранга гүнжид таалагдаж хан хүүгийн эхнэр болсон ба тэр тоглоомын үзэж таашал авдаг байсан нь Энэтгэх д
түгэн дэлгэрч шатрын эхлэл болсон гэнэ. Чатуранга гэж яг ямар тоглоом байсан бэ гэх эрэл сурлаар Энэтгэхд кино бүтээсэн . Дөрвөн заан хөлглөсөн дөрвөн баг арван зургаан баатарлаг эрс нэг талд, нөгөө талд хоёр морин тэрэг хөлглөсөн хоёр баг арван зургаан баатарлаг эрс харилцан цэргийн эрдэм, ид хавыг үзүүлдэг жүжигчилсэн тоглолт юм. Цирк ч гэж болно. Энэ үзүүлбэрт 16+16=32 цэргээс өөр шатартай холбоотой гэх юу ч үгүй. Чатуранга энэ тоглоом одоо хаана ч хэн ч тоглохгүй бөгөөд кинонд л мөнхлөн үлдэжээ. Монголчууд бидний дунд 'цагаан мод хаях' гэж хөгжилтэй тоглоом байсан. Одоо мартагдсан л даа. Цагаан мод хаях тоглоомоос шатар үүссэн гэж яривал дээрэхтэй адилхан худлаа зүйл..
- Бас нэг домог . Бурхан чөтгөр хоёр нэг нэг тоглоом зохиогоод харилцан илүү гарах гэж өрсөлдөад хэн ч эс ялав гэнэ. Харилцан буулт хийгээд хоёр тоглоомоо нийлүүлж нэг тоглоом хийсэн нь шатар гэнэ. Сүүлчийн домогоор бол Энэтхэгд шатар зохиогдоогүй бөгөөд бурхан чөтгөр хоёрын бүтээл юм. Үнэн юу гэвэл Хүннү хүчирхжиж Энэтхэг д нөлөөгөө тогтоох цаг үетэй шатар үүссэн гэх цаг үе таарч байгаа юм. Энэтхэгчүүдийн дунд шатар Монголоос дамжиж орж ирсэн гэх үзэл санаа байдаг. Дээрх түүх домогууд нь таамаг төдий бөгөөд одоо баримт бичье.
-Хүннү нар шатар (шадар) тоглож байсан. Шатар Монголоос үүссэн гэх нэг таамаг дэлхий дахинаа түгээмэл байдаг. Шатар арга билэгээс үүссэн гэж Монголчууд ярилцдаг. Энэ бол аман өв юм. Дээр нэр нь гарсан Ил Хаан: *шатар манай өнгөрсөн үеийн бүтээл, одоо бидний наадам, ирээдүй цагийн оньс* гэж бичүүлэн үлдээжээ. Үнэхээр тийм. Дээр дурьдагдсан бурхан чөтгөр хоёрын домог бол буруу орчуулсан зөрүү ухаарсан гадны хүний ойлголт. Шатрын эх ороны үр сад бид өөрсдөө зориглон дуугарах ёстой. Хүннү булшнаас хөлөгт тоглоом олдсон. Одоогоос 2500-3000 жилийн өмнөх түүх шашидар гэж бат нут ойлгож болно. Бас Баянхонгор аймгийн нутагт Хүннүгийн үед хамаарагдах шатрын хөшөө байна. Энэ хөшөө 3000н жилийн настай. Олон жилийн нар салхи байгалийн хүчэн зүйлсийн нөлөөгөөр хөшөө чулуунууд элтэрч холторсон болов ч ХҮННҮ шатарын үндсэн дүрс дүрслэл болох шагай чөмөгний толгой, боривны ясны хэлбэр, амьтны шагайн дүрс, тойго ба бусад дүрслэл байгаа нь илэрхий байдаг. Говь-алтай аймгийн шарга сумын Хамтын хүч багийн нутагт "Шатрын хөндий " гэж нэртэй газар байна. Энэ нутагт эрт цагт агуу шатарчид амьдарч байсан. Газар газрын сайн шатарчид цуглаж (тойром үүсгэн) уралдаан тэмцээн зохион байгуулдаг байсан аман домог байдаг. Шатар тоглохын өмнө "Шатрын тууль" хайлдаг байсан гэдэг. Монгол ардын уртын дуу "Богдын өндөр* ийн нэг бадагт " наадамын чинээ сайхан нь шагай шатар хоёроо" хэмээн дуулдаг. Эрдэмтэн сэтгэгч Ч. Эрдэнэ "Их гурвалжин" номондоо шатар монголоос үүссэн гэж түүхэн өв соёл , он цагийн хэлхээ , баримтанд тулгуурлан бичсэн. Би эрдэмтэн Ч. Эрдэнийн үзэл санааг бүрнээ дэмжиж доорх үзэл санааг дэвшүүлж байна. ""Монголын ард түмний соёлын өв шагайн тоглоом наадгайнаас үүдэлтэй хөлөгт тоглоомуудын хоршил, нийлэмж харилцан уяалдаа холбоо арга, хүний оюн ухааны билэгээс шатар үүссэн."" *Агуу бүхэн энгийнээс эхэлдэг * оюун ухааны гайхамшигтай тоглоом шатрын үүсэл, түүх , хөгжил энгийнээс эхлэж агуу болсон. Монголчуудын өвөг Хүннү нар шатар тоглож байсан. Хүннүгийн өвөг дээдэс шагай цуглуулдаг түүгээрээ олон хувилбар хөлөгт тоглоомууд тоглож байсан. Хөлөгт тоглоомыг анх газар дээр, шороон дээр элсэн дээр шагайгаар тоглож байсан. Өв соёлын хувьсал хөгжилөөр арьс шир, эсгий олбог, хөлөг тавцан,ширээ болон өөрчлөгдөж ирсэн. Шагай нь суурьтай иштэй, хөлтэй, тайрдас зормол,сийлмэм дүрстэй гар урлалын бүтээл болж. Анхдагч шагайн дүрсийг нэршил болсон амьтадын дүрсээр урлан бүтээж өнөөгийн шатар үүсжээ. Даамыг анх бас л шагайгаар тоглож байсан.Шатар Монголд үүссэн гэх цаасан дээр (ном зохиолд) бичигдэн үлдсэн баримт одоогоор олдоогүй боловч өвөг дээдсийн аман өв,ахуйн тоглоом арвин их бий. Шатарын үүсэл хөгжил түүхийн гэрч биет өв нь * шагайн шатар(шадар) * юм. Мал】 амьтны шагай нь үндсэн зургаан байрлалтай байдаг.Үүнд хэвтээ хоёр байрлал хонь,ямаа; босоо хоёр байрлал морь,тэмээ ; онцгой хоёр байрлал онх, шовх байна. Бидний өвөг дээдэс шатарыг 64 буудалтай энгийн шатар(бага шатар) 100 буудалтай ишт шатар (их шатар) гэж хоёр хувилбараар тоглож байжээ. Одоо бидний үед зуун буудалт (ишт шатар) шатраа мартаганаж байгаа нь харамсалтай л юм. Алсын Америк, арлын Японд, Монгол шатар хэмээн тодотгож сонирхон судлаж, шамдан сурч байна. Монголчууд бид шатар даам тоглохын зэрэгцээ, түрүү үеийн зуу гаран хөлөгт тоглоомуудыг одоо ч тоглосоор байна. Мартагдаж бүдгэрсэн өв соёлоо сэргээн хөгжүүлэх нь тусгаар улсын төрийн бодлого байх ёстой. Ард иргэд бид ч сэтгэл гарган өв соёлоо хайрлан хамгаалж хөгжүүлэн дэлгэрүүлж үр хойчдоо өвлүүлэн үлдээх үүрэгтэй. Миний бие "Монгол үндэстний уламжлалт шатрын холбоо " ТББ_ыг байгуулаад ажиллаж байна. Хамтран ажиллах хүсэлтэй эрхэм хүндэт ард түмэн, бизнес эрхлэгчид, Төрийн болон ТББ, хөрөнгө оруулагч байвал дуртайяа хүлээн авах сонирхолтой байдаг. Шатрын түүхийг шинээр бичье !. Монголчууд АА.
_Шатрын үүсэл хөгжил түүхийг одоо бид мэддэг боллоо. Түүхэн өв соёл баримт эд өлгийн зүйлс нь тодорхой боллоо. Хүннүгийн булшнаас шатрын модон хөлөг олдсон ба дүрсүүд нь хараахан олдоогүй болно. Малын шагай элбэг олддог. Түүхчид эрдэмтэд археологичид судлаачид (залуус хойч үе маань) нэг зүйлийг маш сайн ойлгох ёстой. Юу гэвэл шатрыг шагайгаар тоглож байсан. Гар урлал үйлдвэрлэл хөгжөөгүй байсан . Шагай нь шатрын анхдагч, шатрын өвөг юм шүү. Энэ үзэл санааг онолын хувьд батлах шаардлага үгүй. Ахуйн баталгаа нотолгоо нь "ШАГАЙ". Бид нарт мартсан юм олон бий. Мартаж болохгүй юм бас байх ёстой. Тэр мартаж үл болох ЮМ шатрын үүсэл хөгжил түүх болой.
Бидний өвөг дээдэс, биднээс илүү ухаантай оюунлаг, мэдлэгтэй байсан нь бахархал юм даа.
Дэлхий дээр нэг тэрбум шатар тоглож буй нь сайн хэрэг. Шатрын үүсэл хөгжил түүхийг сонирхон судлагчид нь цөөн юм. 18р зуунд эрдэмтэн мэргэд энэ тал дээр судлан шинжлэж, маргаан мэтгээн үүсгэж байсан . Тухайн үед Монгол; Манжийн нөлөөнд хаалттай бүс ,дэд бүтэц муу учир Европ судлаачид хөл тавьж үл чадаад арга буюу Энэтгэхд үүссэн байж болох юм гэсэн үзэл санааг дээр зогссон байна.Тиймээ зогссон цааш үргэлжлээгүй зогсож байна. Зогсоолоо түүх гээд ойлогоод байгаа. Шатар Европд үүсээгүй нь тодорхой, Араб персд биш юм Энэтгэхд үүссэн байж болох юм гэсэн санаан дээр одоо болтол зогсож байна.
Энэтгэхд шатар дэлгэрсэн, хөгжсөн, үйлдвэрлэсэн, тоглож байсан нь үнэн. Эх үүсэл нь юу юм, анхдагч дүрс нь хаана байна, юугаар хэрхэн тоглож байв, ямар ахуйгаас төрөв???.
-Нүүдэлчид (бидний өвөг дээдэс) мал гаршуулхаасаа өмнө ан агнуур амь зуулга нь байсан. Өргөн уудам нутагт дөрвөн хөлт ан амьтадыг, хоёр хөлт хүн ухааны ураар намнаж байсан. Ан амьтаны хурдан түргэн нь шагайндаа байна. Өвөрмөц сонин содон уран хэлбэртэй шагайг шагшин гайхаж сонирхон судлаж цуглуулаж байсан өв соёл үргэлжилсээр байна. Шагайн тоглоом наадгай олон олон. Ан агнуурын хэв маяг шинэсэн энгийнээс оюун ухаан шаардсан хөлөгт тоглоом болтолоо хөгжсөн нь Шагайн шатар юм.
""Дөч хүрсэн эр
Дөрвөө дарсан ат
Дөрвөн туурайт агт
Дөчин шагайн ишт ""..гээд амнаас ам дамжин хэлэгдэж байдаг хэлц үг нэгийг (маш ихийг) хэлээд байдаг юм.
"Ажилгүй хүнд дөрвөн шагай атгуул" гэх хэлцийг ухаарцгаая.

08/03/2026

Өчигдөр нээлтээ хийсэн “Тусгаар тогтнол – Бошиг сахигч” киноны нээлтийн урилгын бичвэрээс хэл найруулга, үг сонголт, өгүүлбэрийн бүтэц, утга зүй болон учир зүйн алдаануудыг хараад дуугүй өнгөрөх нь хэл шинжлэлч мэргэжлээр суралцсан хүний хувьд байж боломгүй, нөгөө талаар олон үзэгчтэй, залуусын дунд нэр хүндтэй уран бүтээлчдийн хийсэн, хэлсэн бүхэн нийгэмд зөв санагдаж, даган дууриах хүмүүс олон тул иймэрхүү алдаанууд цаашаа хэвийн мэт тархаж, төрөлх хэлний бүтэц, найруулгад нөлөөлж, үгийн буруу хэрэглээ хор уршиг тарих эрсдэлтэй учраас алдааг засаж бичихээр шийдлээ.

1. Урилга бол албан ёсны, товч тодорхой, ойлгомжтой байх ёстой бичвэрийн төрөл. Гэтэл энд уран зохиолын хэллэг, шашны хэллэг, эртний хэллэгүүд мөн англиар зарим үгээ бичсэн нь холилдож хэл найруулгын зохистой хэрэглээ алдагджээ.
2. Урилгаа лүндэн хэмээн нэрлэснээс алдаа эхэлнэ, лүндэн буулгах гэдэг нь бурхны шашны холбогдолтой урьдчилан зөгнөх, сануулах, захих утгатай, дээрээс доош чиглэсэн даган мөрдөх, санан сахих учиртай хэллэг бөгөөд ЛҮНДЭН буулган хүмүүсийг ир гэх атлаа морилон саатна уу ажаамуу гэх мэт хүндэтгэсэн, гуйсан, хүссэн үгс хэрэглэсэн нь утга зүйн хувьд зөрчилтэй болгож байгаа юм. Хэрвээ лүндэн буулгасан бол тэгнэ, ингэнэ, тэгтүгэй гэх байдлаар найруулах байсан.

3. “ёслол номуун үйл” -ёслол, номун үйл гэсэн хоёр өөр утгатай үгийг хүчээр нийлүүлсэн нь ямар ч ойлгомжгүй, чамин үгсийн цуглуулга болжээ. Монгол хэлний хэвшмэл хэллэгт ийм нийлэмж байхгүй. Номын үйл гэдэг нь ном зохиох, хэвлэх, унших, түгээн дэлгэрүүлэх болон номыг дээдлэн тахих, соёлыг түгээх цогц үйл ажиллагааг хэлнэ гэсэн тодорхойлолт бий тэгэхээр киногоо номтой зүйрлэсэн юм уу мэдэхгүй, ойлгомжгүй...

4. Сэнтий- сэнтий гэдэг бол төвд гаралтай үг, олноос онцгой өндөр дээд суудал гэсэн утгатай гэтэл нэг эгнээнд ярайтал өрсөн суудлуудыг сэнтий гэж нэрлэх ямар ч боломжгүй, утга нь ч дүйхгүй юм.

5. Морилон ажаамуу- морилон ирж ажаамуу эсвэл морилж ажаамуу гэж бичихгүй бол морилон гэдгийн араас заавал үйл үг орж байж утга нь тодорно ажаамуу бол англиар please, pray (pray-эртний англи хэлэнд please-ийн оронд хэрэглэгддэг байсан) гэдэгтэй л адилхан хүндэтгэлийн үгийн араас хэлдэг, ганцаараа тодорхой бие даасан утга илэрхийлдэггүй үг.

6. Тус өдөр гэж байгаа юм, тус өдөрт уриад байна уу, тус нээлтэд уриад байна уу гэдэг нь тодорхойгүй ойлголт гаргаж ирсэн. Нээлтэд үндэсний хувцастай хүрэлцэн ирнэ үү, иртүгэй гэдэг ч юмуу иймэрхүү байдлаар бичсэн бол илүү тодорхой, ойлгомжтой болох байсан.

7. Гадаад хэл, монгол хэл хамтдаа бичигдэхээр бол дээр нь монголоор доор нь гадаадаар бичнэ гэсэн дараалал байдаг, энд хамгийн дээр director, writer гэж бичсэн байна, монголдоо л нээж байгаа бол монголоор бүх текстээ бич, хольж хэрэггүй, ингэж бичих нь яг юунд хэрэгтэй гэж...чамирхаж байгаа юмуу, эсвэл яг ямар зорилготой ингэж холив, үг бүрийн цаана утга бий, утга бүрийн цаана зорилго байх ёстой.

Ховор, нандин үгсийг нэг дор дараалуулан бичсэнээр уран яруу утга найруулгатай болно гэж байдаггүй бөгөөд нарийн уялдаа холбоо, хүндлэл сэтгэлийн илэрхийлэл болгох гэж байгаа бол хэл найруулгын мэргэжлийн редактортой хамтран ажиллах шаардлагатайг энэ жишээ тод харуулж байна. Манай хэлний салбарынхан бүгд нээлттэй хүлээн авч дуртайяа хянаад өгнө, учир нь бидний мэргэжил монгол хэлнийхээ бүрэн бүтэн, аюулгүй байдлын төлөө гэсэн зорилготой байдаг юм.

Хэл бол соёлын илэрхийлэл, хэлээр тухайн улс үндэстний бүх өв, бүх харилцаа дамждаг, хэл, бичгээр дамжуулалгүй болчихдог бүтчихдэг ажил байвал нэг ширхэгийг нэрлээд өгөөч гэсэн ч байхгүй, тиймээс бичгийн хэлийг ингэж ядмаг байдлаар найруулж олон нийтэд түгээвэл хүмүүс зөв хэлбэрийг мартаж, буруу хэлбэр, алдаатай, замбараагүй найруулга хэвийн үзэгдэл болно, хэлний зөв хэрэглээ буурч, хэлний соёл доройтно. Үгийн буруу сонголт, утгын тодорхой бус байдалтай бичвэрүүд нь мэдээлэл буруугаар ойлгогдох, санаа гажуудан дамжих, харилцаанд үл ойлголцол гарах олон сөрөг нөлөөтэй байдаг юмаа.

Залуу үеийнхэн хэлний хэрэглээг ихэвчлэн олон нийтийн мэдээллийн орчноос сурдаг гэтэл тэнд нь иймэрхүү зүйлс бичигдсээр байвал, буруу хэлбэрийг зөв гэж ойлгох, бичгийн хэлний мэдлэг сул, хэлний боловсролын чанар муутай бүхэл бүтэн үе бий болох бодитой аюул байгааг судалгаанууд сануулж эхэлсэн. Жишээлбэл, Монголын их, дээд сургуулийн 250 оюутанд хийсэн судалгаагаар тэдний 48 % нь англи үгийг тогтмол хэрэглэдэг, 54 % нь дээрх хоёр хэлийг хольж ярьдаг гэжээ. (mongoliajol.info)

Монгол хэлнийхээ үнэ цэнийг бууруулахгүй, үргэлж цэвэр, тансаг, уран яруу, нарийн зохицол, нандин сайхан утга илэрхийлэлтэй хэвээр нь эзэмшиж дараа үедээ өвлүүлэн өгцгөөх хариуцлага та бидэнд бий шүү.

Урлагаар улс орноо соён гэгээрүүлэх ажилд нь дэм болох болов уу гэж энийг бичлээ, киноны уран бүтээлчид зөвөөр хүлээн авч, цаашдын ажлуудаа хэл, бичиг, найруулгын өндөр түвшинд хийж нийтэд хүргэдэг болох болтугай гэж ерөөе.

Хэл шинжлэлч, судлаач Д.Өнөржаргал

14/02/2026

47-Р ӨРГӨРӨГ

47-р өргөрөг (Хойд өргөрөгийн 47 градус) бол Дэлхийн газар зүй, түүх, стратеги болон нууц онол мэдлэгийн хүрээнд маш өвөрмөц байр суурь эзэлдэг шугам юм. 47-р өргөрөг нь, Ази, Хойд Америкийн хамгийн чухал бүс нутгуудыг дайран өнгөрдөг. 47-р өргөрөгийг дайран өнгөрөх бүсүүд нь эртний соёл иргэншлийн төвүүд, байгалийн хүчтэй энерги бүхий газрууд байдаг төдийгүй Их Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорум яг энэ өргөрөгийн орчимд байрладаг. Монголын Хэнтий Хангай нуруу, Швейцарийн Альпийн нуруу‚ Хойд Америкийн Каскадын нуруу яг давхцдаг. Хэнтий Хангай нуруу, Альпийн нуруу, Каскадын нуруу гурвыг холбосон энэ шугам нь хүн төрөлхтний түүхийг хөшигний ардаас удирдагчдын хувьд үргэлж 'Анхаарлын төв'-д байсаар ирсэн! Японы хувьд 47-р өргөрөг арай өөр утгатай бөгөөд 47-р өргөрөг нь Японы хойд хэсэг болох Хоккайдо арлын яг дээгүүр, Орос-Японы маргаантай байгаа Курилын арлуудыг дайран өнгөрдөг нь Орос, Япон, АНУ-ын ашиг сонирхол мөргөлддөг цэргийн хамгийн халуун цэг. 47-р өргөрөг бол угтаа Номхон далайг хянах "Цэргийн хаалга" юм

47-р өргөрөг дайрах бүс нутгууд:

• Европт: Францын Нант хотын дээгүүр Парис хотын яг өмнөд хэсэг, Швейцарийн Берн хот, Австри, Унгарын Будапешт хот, Румын Молдав.

• Ази: Каспийн тэнгис, Казахстан, Монголын яг төвөөр нь, Хятадын хойд хэсэг Өвөр Монголын зүүн хойд хэсэг буюу стратегийн маш чухал бүс. Японы Хоккайдо арал.

• Хойд Америк: АНУ-ын Вашингтон муж, Монтана, Хойд Дакота, Миннесота, Канадын Квебек, Шинэ Брунсвик. 47-р өргөрөг нь Америкийн хамгийн баян байгалийн нөөцтэй, стратегийн ач холбогдолтой бүсүүдийг дайрдаг.
Энэхүү 47-р өргөрөг дагуух "Нууц цэргийн баазууд" АНУ-ын Монтана дахь цөмийн пуужингийн байгууламжууд байршдаг. 47-р өргөрөг Каскадын нурууны яг төв хэсгээр буюу АНУ-ын Вашингтон мужийн Сиэтл хотын ойролцоо дайран өнгөрдгөөс гадна Энэ бүс нутагт Microsoft, Amazon, Boeing зэрэг Дэлхийн технологийг атгаж буй аварга корпорациудын төв байр байдаг.

47-р өргөрөг бол Дэлхийг бүхэлд нь хянах, шаардлагатай бол устгах хүчин чадалтай "Цөмийн баазуудын тэнхлэг" юм. АНУ-ын Монтана муж дахь Мальмстром агаарын цэргийн бааз яг 47-р өргөрөг дээр байрладаг. Энд АНУ-ын хамгийн аюултай "Minuteman III" тив алгасах цөмийн пуужингууд газар доорх бункерүүдэд байдаг байна. 1967 онд энэ бааз дээр Харь гаригийн"Үл мэдэгдэх нисдэг биет" гарч ирэхэд бүх цөмийн пуужингууд нэгэн зэрэг "унтарсан" гэх алдартай хэрэг гарсан. Энэ нь 47-р өргөрөг бол сансрын болон цөмийн энергийн огтлолцол цэг гэдгийг баталдаг. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээгүүр өнгөрөх 47-р өргөрөг нь Орос Хятад гүрний дундах "Радарын болон Дохиоллын" хамгийн чухал бүс юм. Улаанбаатараас холгүй, 47-р өргөрөгийн шугам дагуух уулархаг бүсүүдэд социализмын үед Зөвлөлтийн пуужингийн болон тагнуулын баазууд байрлаж байсан.

Геополитикийн "эцэг" гэгддэг Хэлфорд Маккиндерын онолоор бол Евроазийн төв хэсэг буюу 47-р өргөрөг орчмын бүс нутаг бол дэлхийн "Зүрхэн нутаг" юм. Энэ өргөрөг нь Дэлхийн хүнс, усны нөөц, ашигт малтмалын хамгийн баялаг бүсийг дайрдаг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үед энэ бүс нутаг (45-50-р өргөрөг) нь хүн төрөлхтний амьд үлдэж оршин тогтнох хамгийн таатай "Алтан бүс" болно гэж эрдэмтэд тооцоолдог.

47-Р ӨРГӨРӨГ БА МОНГОЛ

Монгол Улс хойд өргөрөгийн 41°-аас 52°-ын хооронд оршдог. Харин 47-р өргөрөг нь манай орны яг төв хэсгийг дайран гардаг.Нийслэл Улаанбаатар хот хойд өргөрөгийн 47° 55' -д оршдог. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын засаг захиргаа, эдийн засаг, оюун санааны төв нь яг энэ өргөрөг дээр "зангуулагдсан" байна.

• Хойд өргөрөгийн 47 градус нь Монгол орныг баруунаас зүүн тийш яг дундуур нь хөндлөн зүсэж гардаг. Хэрэв бид шугам татвал дараах "стратегийн" бүсүүдийг дайрна

• Баруун хэсгээр Ховд аймгийн хойд хэсэг, Мянгад сумын нутаг Хар-Ус нуурын орчмаар орж ирнэ.

• Төв хэсгээр: Завхан аймгийн өмнөд, Говь-Алтай аймгийн хойд хэсгийг дамжин, Архангай аймгийн Хашаат сум, Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын яг дээгүүр өнгөрдөг. Эртний Эзэнт гүрний нийслэл Хархорум нь 47° 11′ 09″-д оршдог. Энэ бол санамсаргүй хэрэг биш. Төв аймгийн нутаг, Нийслэл Улаанбаатар хотын яг өмнөд хэсэг Богд хан уулын ар хормойгаар дайрна. Улаанбаатар өөрөө 47° 55′ буюу энэ шугамын яг "суганд" байрладаг.

• Зүүн хэсэг: Хэнтий аймгийн өмнөд хэсэг, Сүхбаатар аймгийн хойд тал, Дорнод аймгийн Матад сумын нутгаар дамжин гардаг. 47-р өргөрөг Монголын Дорнод аймгаас гараад шууд Хөлөнбуйрын өмнөд хэсгээр орж ирнэ. Энэ бол Өвөр Монголын хамгийн их баялагтай, бас хамгийн их "цэрэгжсэн" бүсүүдийн нэг юм. Шугам Хянганы нурууг дайрч өнгөрнө. Энд Улаан хотын ойролцоо, хойд талыг нь зүсэж гардаг.

Монгол Улсыг 47-р өргөрөгийн дагуу "хуваасан" эсвэл энэ шугамыг стратегийн гол зааг болгосон нь газар зүйн санамсаргүй тохиолдол биш, харин геополитик, байгалийн тогтоц болон нууц засаглалын геометртэй холбоотой маш нарийн учир шалтгаантай юм. 47-р өргөрөг нь Монгол орны хамгийн чухал гол мөрнүүдийн Сэлэнгэ, Орхон, Туул, Хэрлэн тэр байтугай эх уурхай болох Хэнтий, Хангайн нурууг дайран өнгөрдөг. Энэ шугамаар хувааснаар хойд талд нь ой мод, усны нөөц нь Оросын нөлөөний бүс урд талд нь тал хээр, говь нь Хятадын нөлөө үлдэх байгалийн тэнцвэргүй байдлыг зориудаар үүсгэсэн.
Б.Билгүүнзаяа

09/02/2026

‼️УЛААНБААТАР ХОТОД ГАЗАР ЧӨЛӨӨЛӨХ БАЙРШЛУУД‼️

Нийслэлийн Засаг Даргын Тамгын Газраас 2026 онд хэрэгжүүлэх газар чөлөөлөлтийн нэгдсэн төлөвлөгөөг танилцууллаа. Энэхүү томоохон ажлын гол мэдээллийг багцлан хүргэж байна.

💰 Төсөв ба цар хүрээ
Энэ онд нийслэлийн хэмжээнд нийт 4,729 га талбай буюу 20,218 нэгж талбарт газар чөлөөлөхөөр төлөвлөжээ. Үүнд зориулж хотын төсвөөс 200 тэрбум төгрөгийн нөхөн олговор олгохоор баталсан байна.

🚀 Хотын түгжрэлийг бууруулах, шинэ шийдэл гаргах томоохон төслүүдийн хүрээнд:
• Нэгдүгээр тойрог зам: Хамгийн их буюу 3,029 нэгж талбарт газар чөлөөлнө.
• Улаанбаатар Метро: 90 нэгж талбар.
• Туулын хурдны зам: 112 нэгж талбар.
• Бусад: Трамвай, гүүрэн байгууламж, нүхэн гарц болон эрчим хүчний шугам сүлжээний ажилд зориулж 41 байршилд газар чөлөөлөлт хийгдэх юм.

🏙️ Дэд төвүүд ба орон сууцжуулалт
Гэр хорооллыг дахин төлөвлөж, дэд бүтэцжүүлэх "Дэд төв" төслүүд дараах байдлаар үргэлжилнэ:
• Шархад дэд төв: 5,910 нэгж талбар (Хамгийн том талбай)
• Баянхошуу дэд төв: 2,164 нэгж талбар
• Дамбадаржаа дэд төв: 810 нэгж талбар
• Сэлбэ дэд төв: 358 нэгж талбар
Мөн Гандан орчмыг жишиг гудамж болгох, Баянбүрд орчимд ногоон байгууламж, зогсоол барихад зориулж тодорхой байршлуудыг чөлөөлөхөөр тусгажээ.

📍 Онцлох байршлууд (Дүүргээр)
Газар чөлөөлөлт эрчимтэй хийгдэх гол цэгүүд:
• Чингэлтэй: 14-р хороо (5, 6-р буудал, Сэлбэ дэд төв)
• Сүхбаатар: Дамбадаржаа, Гандан, Өргөө кино театрын арын дэнж, Баянбүрд
• Баянзүрх: Цайз 16, Шархад орчим
• Сонгинохайрхан: 4, 5, 8-р хороо (Баянхошуу, Ханын материал)
• Хан-Уул: 34-р сургуулийн орчим
Эх сурвалж: Dorgio.mn

28/01/2026