15/07/2026
* Mengapa Orang Iban Tidak Pernah Mendirikan Empayar Besar?
Orang Iban terkenal sebagai pahlawan yang digeruni di Borneo. Tetapi jika mereka begitu hebat dalam peperangan, mengapa mereka tidak pernah membina sebuah empayar besar seperti Brunei, Majapahit atau Melaka?
1. Soalan ini sering ditanya, tetapi jawapannya bukan kerana orang Iban lemah. Sebaliknya, cara hidup dan organisasi masyarakat Iban memang berbeza daripada kerajaan maritim di Nusantara.
2. Secara tradisinya, masyarakat Iban tinggal di rumah panjang yang diketuai oleh seorang tuai rumah. Mereka tidak mempunyai seorang raja yang memerintah seluruh wilayah Iban.
3. Setiap komuniti mempunyai tahap autonomi yang tinggi. Mereka boleh bekerjasama ketika perang, tetapi selepas itu kembali mengurus kawasan masing-masing.
4. Petempatan mereka juga banyak tertumpu di kawasan pedalaman sepanjang sungai-sungai di Borneo. Geografi seperti hutan tebal dan banjaran gunung menyukarkan pembentukan sebuah kerajaan yang berpusat.
5. Berbeza dengan Kesultanan Brunei atau Kesultanan Melaka yang menguasai pelabuhan antarabangsa, masyarakat Iban tidak mengawal pusat perdagangan maritim yang besar.
6. Ekonomi mereka lebih bergantung kepada pertanian padi bukit, memburu, menangkap ikan dan perdagangan tempatan melalui rangkaian sungai.
7. Ini tidak bermaksud mereka tidak kuat. Sebaliknya, orang Iban terkenal sebagai pahlawan yang mahir dalam peperangan hutan dan ekspedisi jarak jauh melalui sungai.
8. Mereka juga menjalankan pengayauan (headhunting), yang pada zaman itu mempunyai fungsi sosial, politik dan ketenteraan dalam masyarakat Iban. Amalan ini beransur-ansur ditinggalkan selepas perubahan sosial dan pentadbiran kolonial.
9. Apabila ancaman luar muncul, komuniti-komuniti Iban mampu membentuk pakatan sementara untuk mempertahankan kawasan mereka, walaupun tanpa sebuah empayar yang bersatu.
10. Pada abad ke-19, banyak kawasan Iban memberikan tentangan sengit terhadap peluasan kuasa luar, termasuk konflik dengan pentadbiran James Brooke dan kemudian kerajaan kolonial.
11. Malah, ramai pegawai Eropah mengakui bahawa peperangan di kawasan pedalaman Sarawak amat mencabar kerana orang Iban sangat mahir menggunakan bentuk muka bumi sebagai kelebihan mereka.
12. Oleh itu, ukuran kekuatan sesebuah bangsa tidak semestinya terletak pada kewujudan sebuah empayar. Ada masyarakat yang memilih sistem politik yang lebih berasaskan komuniti daripada pemerintahan berpusat.
13. Jika orang Iban mempunyai seorang pemerintah yang berjaya menyatukan semua komuniti serta menguasai pelabuhan utama, sejarah mungkin akan berkembang secara berbeza. Namun, tiada bukti sejarah bahawa penyatuan sedemikian pernah berlaku.
14. Jadi, sebab utama orang Iban tidak membina sebuah empayar bukan kerana mereka tidak mampu berperang, tetapi kerana struktur masyarakat, geografi, ekonomi dan budaya politik mereka berkembang dengan cara yang berbeza daripada kerajaan-kerajaan maritim Nusantara.
*Rujukan*
The Sea Dayaks of Borneo Before
White Rajah Rule. Iban of Sarawak. The Encyclopaedia of Iban Studies. A History of Sarawak under Its Two White Rajahs.
