11/01/2026
Wtórna niekonstytucyjność przepisów dotyczących ustalenia jednorazowej opłaty planistycznej – wyroki z 8 grudnia 2025 r.*
Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy z z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (u.p.z.p.), wysokość opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości, ustala się na dzień sprzedaży (opłata planistyczna). Wzrost wartości nieruchomości stanowi różnicę między wartością nieruchomości określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu lub zmianie planu miejscowego a jej wartością określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu, obowiązującego przed zmianą tego planu, jak i faktycznego sposobu użytkowania nieruchomości przed uchwaleniem tego planu. Jednocześnie z art. 87 ust. 3a u.p.z.p. wynika, że jeżeli uchwalenie planu miejscowego nastąpiło po 31 grudnia 2003 r. w związku z utratą mocy przez miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego uchwalony przed dniem 1 stycznia 1995 r., przepisu art. 37 ust. 1 zdanie drugie u.p.z.p., w odniesieniu do wzrostu wartości nieruchomości, nie stosuje się, o ile wartość nieruchomości określona przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu ustalonego w szczegółowym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r. jest większa, niż wartość nieruchomości określona przy uwzględnieniu faktycznego sposobu jej użytkowania po utracie mocy tego planu. W takim przypadku, wzrost wartości nieruchomości stanowi różnicę między wartością nieruchomości określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu obowiązującego po uchwaleniu planu miejscowego a jej wartością określoną przy uwzględnieniu przeznaczenia terenu ustalonego w szczegółowym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r. Przepis art. 87 ust. 3 u.p.z.p. w takim brzmieniu obowiązuje od 7 stycznia 2023 r., na skutek nowelizacji wprowadzonej ustawą z 16 listopada 2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 2747).
Organy orzekające w tej sprawie stanęły na stanowisku, że skoro ustawodawca wyraźnie wskazał, że art. 87 ust. 3a u.p.z.p. dotyczy sytuacji, w której nieruchomość była przeznaczona pod zabudowę w "miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego uchwalonym przed dniem 1 stycznia 1995 r., będącym planem szczegółowym", to niedopuszczalne jest stosowanie tej normy do nieruchomości objętych wcześniej planami ogólnymi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (który podzielił w tym zakresie stanowisko wojewódzkiego sądu administracyjnego), stanowisko to, choć oparte na wykładni językowej, jest w świetle zasad konstytucyjnych nie do zaakceptowania.
Wprowadzona w 2023 r. nowelizacja art. 87 ust. 3a u.p.z.p., która arbitralnie zawęziła ochronę właścicieli wyłącznie do przypadków dawnych planów "szczegółowych", stanowi przykład tzw. wtórnej niekonstytucyjności. Ustawodawca powtórzył bowiem rozwiązanie prawne (pominięcie skutków dawnych planów ogólnych), które co do istoty zostało już zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 9 lutego 2010 r. sygn. P 58/08. Nowelizacja ta ma charakter pozorny i służy jedynie obejściu skutków powołanego wyroku w celach fiskalnych. Argumentacja oparta na ścisłym rozróżnieniu dawnych planów ogólnych i szczegółowych utraciła swoją aktualność. Ustawa z 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym zniosła ten podział, uznając wszystkie te akty za plany miejscowe. Próba reaktywowania tego podziału po blisko 30 latach, wyłącznie w celu obciążenia obywateli opłatą planistyczną, narusza zasady demokratycznego państwa prawnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd jest uprawniony i zobowiązany do odmowy zastosowania przepisu w jego niekonstytucyjnym (zawężającym) brzmieniu i dokonania wykładni prokonstytucyjnej. Oznacza to, że przy ustalaniu wzrostu wartości nieruchomości (art. 37 ust. 1 u.p.z.p.) należy uwzględniać przeznaczenie terenu w każdym planie miejscowym uchwalonym przed 1 stycznia 1995 r. (zarówno ogólnym, jak i szczegółowym).
*II OSK 353/24, II OSK 3165/24, II OSK 3166/24, II OSK 3167/24, II OSK 15/25, II OSK 95/25, II OSK 125/25, II OSK 226/25, II OSK 227/25, II OSK 371/25, II OSK 372/25, II OSK 435/25, II OSK 1045/25, II OSK 1164/25
https://www.nsa.gov.pl/