02/11/2015
Krzyż przy Wale Miedzeszyńskim, zwany "kapliczką", może być celem jesiennego spaceru. Przy okazji prosimy o pomoc w ustaleniu prawdziwej jego historii. Chcemy wpisać "kapliczkę" na listę dziedzictwa kulturowego Warszawy.
Większość zebranych materiałów wskazuje na związek krzyża z uczczeniem pamięci 20 osób - więźniów Pawiaka - rozstrzelanych nad plaży na wysokości ul Czeskiej i Berezyńskiej 23 października 1943 r. Wiadomo, że prowizoryczny krzyż szybko w miejscu zbrodni ustawili mieszkańcy SK ale został natychmiast zniszczony przez Niemców. Drugi, ustawiono w tym samym miejscu, w drugą rocznice wydarzeń - 23.10.45, co dokumentuje zdjęcie odprawionej przez ks. Roguskiego Mszy św. (z widokiem na dom Wał Miedzeszyński 870/872). Następne informacje wskazują, że w związku z przebudową wału (póżne lata 60.?) krzyż został przeniesiony pomiędzy ulice Jakubowską i Walecznych. (Jednocześnie ustawiono wówczas obelisk przy wale od strony Wisły.)
Jednak dzisiejszy krzyż/"kapliczka" nie przypomnia opisu z 1945 r. NIe jest wysokim, brzozowym krzyżem. Obecny kształt - dolna, przysadzista, murowana forma, metalowy krzyż osadzony na "rurze" i symbole Męki Pańskiej (zachowana jedna włócznia z drabiną) można zobaczyć na zdjęciach z 1960 r. Na pewno od tego czasu "kapliczka" nie była ruszana. Zatem, być może nie przeniesiono po 45 r. "za wał" tego samego krzyża a ustawiono ten, który jest obecnie? Jeżeli tak, to obecny krzyż musiał być umieszczony przed wyzwoleniem Warszawy, ponieważ na stalowej "rurze" widnieją ślady po odłamkach zapewne z lat 43-45 r. A może wcześniejsze np. z 39 r. i wówczas "kapliczka" upamiętniałaby inne wydarzenia nie związane z wydarzeniami nad Wisłą? Krzyż stoi na granicy działek (plan 1936), może jednak istniał już przed wojną? Obecnie, po przebudowie, wał dochodzi do samego frontu "kapliczki" skierowanego w stronę Wisły.
Warto też pamiętać, że wał usiany był ziemiankami (też schronami) żołnierzy radzieckich (były też wcześniejsze np. z 1915, jak po drugiej stronie mostu, poniżej stadionu). Czy - stalowa "rura" - "kapliczki" nie może być jakąś częścią ich konstrukcji? Krzyża trudno dopatrzeć się na zdjęciu ziemianek z 45 r., więc może rzeczywiście powstał później? Ale może jednak widać go na fotomapie z 45 r.?
Ciekawostką jest, ze podobny kształt ma krzyż, usytuowany również na wale (za ul. Afrykańską), a który powstał w 1939 r. na mogile żołnierzy polskich poległch w 1656 r. w obronie Warszawy przed Szwedami.
Czy zatem krzyż upamiętnia rozstrzelanych więźniów Pawiaka, czy jego historia nie jest związana z tymi wydarzeniami?
Czy "rura" konstrukcji krzyża była częścią jakiegoś "urządzenia"?
Czyli: KTO I KIEDY WYKONAŁ "kapliczkę"?