24/04/2026
[Research Talk] จะตอบคนไข้อย่างไรว่ายาพอก การสักยา การประคบ หรือการทายาบนผิวหนังจะช่วยรักษาโรคต่าง ๆ ได้อย่างไร วันนี้มีคำตอบ !
ผิวหนังเป็นอวัยวะที่มีพื้นที่ขนาดใหญ่ ร้อยละ 16 ของน้ำหนักตัว ปกคลุมอยู่ภายนอก ร่างกาย มีความหนา 0.5-4.0 มม. ในสภาวะปกติผิวหนังมีคุณสมบัติเป็นกรดอ่อน pH 4.0-5.6 มีหน้าที่ 3 ประการ ได้แก่ เป็นอวัยวะปกคลุมร่างกาย รักษาสมดุลร่างกายทั้งอุณหภูมิและเมตาบอลิซึม และการรับความรู้สึก ประกอบไปด้วย 4 ชั้น ได้แก่ ชั้น epidermis, dermis, subcutaneous และ appendages โดยมีผิวหนังด่านแรกที่ชื่อ stratum corneum อยู่ที่ชั้น epidermis
การดูดซึมทางผิวหนัง (percutaneous absorption) คือ กลไกหรือวิถีการซึมผ่านชั้นผิวหนังต่าง ๆ ของยาที่ให้ผ่านทางผิวหนัง ยาส่วนใหญ่อาศัยเส้นทางผ่านผิวหนัง ได้แก่ เส้นทางผ่านเซลล์โดยตรง (transcellular) เส้นทางผ่านระหว่างเซลล์ (intercellular) และรยางค์ผิวหนัง (appendageal route) โดย อาศัยหนึ่งเส้นทางหรือหลายเส้นทางร่วมกัน
ยาชนิดใดจะแพร่ผ่านผิวหนังได้มากหรือน้อยนอกจากคุณสมบัติ ของตัวยาสำคัญและรูปแบบยาแล้ว ยังมีปัจจัยอื่น ๆ ที่มีผลต่อการแพร่ผ่าน เช่น ความชุ่มน้ำของผิวหนัง อุณหภูมิของผิวหนัง และการใช้สารช่วยเพิ่มการดูดซึม เป็นต้น ซึ่งการตั้งตำรับสำหรับยาที่ใช้เฉพาะที่ผิวหนัง จำเป็นจะต้องทราบวิถีการดูดซึมหรือแพร่ผ่านเข้าไปในผิวหนัง และปัจจัยต่างๆ ที่มีผลต่อการดูดซึมทางผิวหนัง
การดูดซึมทางผิวหนัง (Percutaneous absorption) คือ กลไกหรือวิถีการซึมผ่านชั้นผิวหนังต่าง ๆ ของยาที่ให้ผ่านทางผิวหนัง ยาชนิดหนึ่ง ๆ อาจดูดซึมผ่านผิวหนังโดยอาศัยหนึ่งเส้นทางหรือหลายเส้นทาง ร่วมกันเพื่อออกฤทธิ์เฉพาะที่ผิวหนังหรือผ่านผิวหนังเข้าสู่กระแสเลือดแล้วออกฤทธิ์ที่อวัยวะเป้าหมาย
ระบบนำส่งยาผ่านผิวหนัง (transdermal drug delivery systems) คือ ระบบนำส่งยาที่ตัวยาสำคัญ สามารถแทรกซึมผ่านผิวหนัง และถูกดูดซึมเข้าสู่ระบบไหลเวียนเลือดเพื่อไปออกฤทธิ์ที่อวัยวะเป้าหมาย ดังนั้น ผิวหนังจึงเป็นบริเวณที่ใช้ยาแต่ไม่ใช่อวัยวะเป้าหมายสำหรับการออกฤทธิ์ของตัวยาสำคัญ ตัวอย่างรูปแบบนี้ ได้แก่ แผ่นแปะ (patch) เป็นต้น
เส้นทางการดูดซึมทางผิวหนัง ได้แก่
1.เส้นทางผ่านผิวหนัง (transepidermal route) คือ เส้นทางผ่านเซลล์ผิวหนัง เป็นช่องทางหลักในการดูดซึมทางผิวหนัง แบ่งได้ 2 ช่องทาง
- เส้นทางผ่านเซลล์โดยตรง (transcellular route) คือ การซึมผ่านของยาโดยตรงผ่านเซลล์ผิวหนัง เป็นเส้นทางหลักในการดูดซึมทางผิวหนัง โดยที่ตัวยาสำคัญที่ชอบไขมัน จะแพร่ผ่านเซลล์เมมเบรนของเซลล์ผิวหนังที่เป็นไขมันได้ดี
- เส้นทางผ่านระหว่างเซลล์ (intercellular route) คือ ในชั้นผิวหนังซึ่งมีการเรียงตัวของเซลล์ผิวหนัง และมีช่องว่างระหว่างเซลล์ซึ่งมีลักษณะของชั้นน้ำมันเรียงตัวสลับกับชั้นน้ำและมี fatty acid, cholesterol และ ceramide แทรกอยู่ ตัวยาสำคัญจะเกิดการแพร่ผ่านระหว่างช่องว่างของเซลล์นี้ เป็นเส้นทางหลักเส้นทางหนึ่งในการซึมผ่านของยา ผ่านผิวหนัง ยาที่มีคุณสมบัติทั้งชอบไขมัน ไม่ชอบไขมันหรืออิเล็คโตรไลท์สามารถใช้ช่องทางนี้ในการซึมผ่านได้
อีกเส้นทางฯ
- เส้นทางผ่านระยางค์ผิวหนัง (appendageal route หรือ Shunt pathway) เส้นทางนี้ไม่ใช่เส้นทางหลักในการแพร่ผ่านยาเข้าสู่ผิวหนัง เพราะมีพื้นที่ผิวน้อยมากเพียงร้อยละ 0.1 ตัวยาสำคัญที่สามารถแพร่ผ่านเส้นทางนี้ได้ คือ ยาที่มีคุณสมบัติมีขั้ว มีประจุ หรือชอบไขมัน (ผ่านต่อมไขมัน) ยาที่มีขนาดเล็กมาก ๆ สามารถสะสมที่รูขุมขนแล้วค่อย ๆ ปลดปล่อยออกมา เหมาะสำหรับการรักษาโรคที่เกิดที่รูขุมขนหรือต่อมไขมัน เช่น สิว ผมร่วง และรูขุมขนอักเสบ
ยาใช้ภายนอกดูเหมือนจะไม่เป็นอันตราย แต่บางตัวให้ผลกระทบต่อผิวหนังได้หากใช้ไม่ถูกต้อง ควรปรึกษาแพทย์ทุกครั้งก่อนการใช้ยาทุกประเภท
ขอขอบคุณข้อมูลจาก
การดูดซึมทางผิวหนัง (Percutaneous absorption)
https://ccpe.pharmacycouncil.org/index.php?option=article_detail&subpage=article_detail&id=390
#แพทย์แผนไทยประยุกต์ #แพทย์แผนไทย
#สุขภาพดี #การแพทย์ทางเลือก #พอกยา #สักยา #ประคบสมุนไพร #ยาทา
