19/03/2026
TÂY SƠN NGUYỄN KỶ
Nguyễn Huệ, tổ tiên là người làng Đại Lão, Nghệ An, vốn họ Hồ. Đời Thần Tông, ở tại thôn Tây Sơn, Phù Li . Nhiều đời đến Hồ Phúc, [Hồ Phúc] sinh ra Nhạc và Huệ và Lữ. Nhạc ban đầu theo làm môn hạ của Phúc Man (tù trưởng), đổi sang họ Nguyễn.
Ban đầu, Nhạc theo quân làm Biện lại, âm thầm kết giao hào kiệt. Ông cho làm một tấm đồng bản khắc tên họ mình, giấu trên núi, rồi bí mật sai người lên đỉnh núi, ban đêm đốt lửa. Mọi người lấy làm lạ. Nhân có một giỗ , trước hôm đó, [Nhạc] mời các hào kiệt đến uống rượu qua đêm. Mọi người nói: "Không rõ vì cớ gì, trên đỉnh núi có lửa, đã hai tháng rồi, chúng ta cùng lên xem thế nào?" Nhạc cũng xin đi cùng. Khi đến lưng chừng núi, bỗng nghe trên núi có lửa cháy và có tiếng quát rằng: "Bọn ngươi leo núi, định làm gì? Ai là Nguyễn Nhạc, hãy mau đến đây!" Mọi người đều sợ hãi. Nhạc cũng giả vờ kinh hãi, kêu khóc thảm thiết. Lại nghe tiếng nói: "Bọn ngươi ở lại đây, chỉ nghe Nhạc lên mà thôi." Nhạc bèn leo lên núi, nhận sách bí mật rồi trở về. Cùng mọi người xem, thấy tên họ Nhạc và phù hiệu nhận mệnh trời. Mọi người cho là điềm lành, phần nhiều tin theo, bèn khởi binh.
Em của Nhạc là Văn Huệ (tức Nguyễn Huệ), mưu lược quỷ quyệt và sức mạnh còn hơn nhiều. Sau khi đã bình định được đất Bắc Hà, đến lúc này xưng Đế, đổi niên hiệu là Quang Trung.
Kỷ Dậu, năm Quang Trung thứ hai (là năm thứ 10 Hoàng Nguyễn Thế Tổ xưng Vương, năm thứ 12 Thái Đức của Nguyễn Nhạc, năm thứ 54 Càn Long nhà Thanh). Ban đầu, Nguyễn Huệ cho con là Quang Thùy cùng tướng của mình là Võ Văn Dũng giữ thành Thăng Long, con của Huệ là Quang Bàn giữ Thanh Hóa, Nguyễn Văn Duệ giữ Nghệ An, Ngô Thì Sĩ, Phan Huy Ích chủ trì việc văn thư đi lại giữa hai nước (với Lưỡng Quảng của nhà Thanh). Mọi việc đều cho tùy nghi xử lý, rồi rút quân về Nam. Đến lúc này, lập con là Quang Toản làm Hoàng thái tử (Thùy làm Khang Công, Bàn làm Nghĩa Công). Lúc ấy gọi là thế Tam Quốc (Hoàng Nguyễn Thế Tổ đô tại Gia Định, cai trị từ Gia Định đến Hà Tiên gồm 6 tỉnh. Vua Qui Nhơn Nguyễn Văn Nhạc đô tại Phù Li ở Bình Định, cai trị từ Quảng Ngãi đến Khánh Hòa gồm 5 tỉnh; Chúa Thuận Hóa Nguyễn Văn Huệ đô tại Phú Xuân, cai trị từ Quảng Nam đến Cao Bằng gồm 17 tỉnh. Cả Nhạc và Huệ đều xưng Đế).
Nguồn: FB. Bùi Quang Tuấn (Hán Nôm Kinh Kỳ| 京畿漢喃)
Ảnh: Trang sách cụ Hy Long họ Đặng viết Tây Sơn Nguyễn Kỷ