13/09/2026
THỊ NGHÈ
Một người đàn bà, một cây cầu và một tên đất Sài Gòn
Có những địa danh mình nghe riết thành quen, đi ngang không biết bao nhiêu lần, tới mức chẳng mấy khi tự hỏi cái tên ấy từ đâu mà có.
Thị Nghè với tôi là một cái tên như vậy.
Tôi lên Sài Gòn sống từ năm mười tám tuổi. Từ đó tới nay, cái tên Thị Nghè xuất hiện hết sức tự nhiên trong đời sống: cầu Thị Nghè, rạch Thị Nghè, chợ Thị Nghè, rồi cả một vùng đất nằm ngay trong phần lõi của thành phố. Xe cộ ngày đêm qua lại, nhà cửa san sát, cao ốc mọc lên bên những con đường đông đúc; nhìn cảnh hôm nay, khó mà hình dung được hơn ba thế kỷ trước, chỉ chuyện đi qua một con rạch ở chỗ này thôi cũng đã là một việc không hề đơn giản.
Tôi từng biết Nguyễn Cửu Vân là một nhân vật có dấu ấn trong công cuộc mở đất phương Nam. Tôi cũng biết Nguyễn Cửu Đàm, người gắn với Lũy Bán Bích và kênh Ruột Ngựa, những cái tên rất quen khi đọc về lịch sử Gia Định.
Nhưng thiệt tình, mãi gần đây tôi mới biết bà Nguyễn Thị Khánh, người gắn với địa danh Thị Nghè, lại chính là con gái lớn của Nguyễn Cửu Vân và là chị của Nguyễn Cửu Đàm.
Biết được chuyện đó, tự nhiên cái tên Thị Nghè mà mình vẫn nghe bao năm bỗng có thêm một lớp nghĩa khác.
Hóa ra phía sau một địa danh rất quen của Sài Gòn là một người phụ nữ, một cây cầu, một gia đình có nhiều dấu ấn trong lịch sử Đàng Trong và cả câu chuyện về những con người đã đi tới vùng đất mới, từng chút một làm cho nó trở nên thuận tiện hơn để sống, để đi lại, để buôn bán rồi thành làng, thành phố.
Trong Chuyên mục Câu chuyện Cuối tuần kỳ 36/2026 này, Bất Động Sản PHÁT HƯNG xin được cùng Quý thân hữu lần theo cái tên Thị Nghè, để gặp lại một người đàn bà sống cách chúng ta hơn ba thế kỷ nhưng cái tên dân gian của bà đến hôm nay vẫn còn nằm trên cây cầu, con rạch, khu chợ và cả một vùng đất giữa lòng Sài Gòn.
BÀ NGHÈ LÀ AI?
Người phụ nữ ấy là Nguyễn Thị Khánh, trưởng nữ của danh tướng Nguyễn Cửu Vân.
Theo những ghi chép được lưu lại về vùng Gia Định, bà cùng gia đình vào phương Nam trong giai đoạn đất đai nơi đây còn đang được khai phá. Chồng bà làm chức thư ký trong bộ máy đương thời. Bà khai khẩn đất ở khu vực bên kia con rạch và cho bắc cầu để việc đi lại được thuận tiện hơn.
Cây cầu ấy được người dân gọi là cầu Bà Nghè.
Rồi từ cây cầu, cái tên theo xuống dòng nước, thành rạch Bà Nghè, sau đọc thành Thị Nghè. Lâu ngày, tên một người trở thành tên cả một vùng đất.
Chuyện chữ “Nghè” cũng thú vị.
Theo cách hiểu quen thuộc của người Việt, “ông Nghè” thường để gọi người đỗ tiến sĩ. Nhưng những sử liệu còn lại chỉ ghi chồng bà Khánh làm chức thư ký, chớ không cho thấy ông là một vị tiến sĩ để danh xưng ấy có thể giải thích đơn giản theo lối thông thường.
Bởi vậy, quanh hai tiếng “Bà Nghè” vẫn còn những cách lý giải khác nhau. Có người cho rằng dân chúng trong vùng vì kính trọng học vấn, tài năng và cách ăn ở của vợ chồng bà mà quen gọi ông là “ông Nghè”, rồi gọi bà là “Bà Nghè”.
Chuyện ấy ngày nay khó kiếm được một tờ giấy nào xác nhận cho thiệt rành rẽ. Mình nên xem đó là một cách lý giải dân gian hơn là một kết luận lịch sử.
Nhưng tôi vẫn thấy nó có cái lý riêng.
Bởi những tên gọi dân gian thường không tự nhiên mà sống được hàng trăm năm. Bà con sống trong cùng một vùng, biết người nào ăn ở ra sao, ai đã giúp mình chuyện gì, thường ít khi thương quý rồi giữ tên một người lâu đến vậy mà chẳng có nguyên do.
Có thể hậu thế không còn biết chính xác người đầu tiên cất tiếng gọi “Bà Nghè” là ai. Nhưng có một chuyện chắc hơn nhiều: người ta đã gọi như vậy đủ lâu để cái tên ấy rời khỏi một gia đình, ở lại với cây cầu, con rạch rồi trở thành một phần của Sài Gòn.
MỘT GIA ĐÌNH GẮN VỚI CÔNG CUỘC MỞ ĐẤT
Câu chuyện bà Nguyễn Thị Khánh càng thú vị khi nhìn sang cha và em bà.
Cha bà là Nguyễn Cửu Vân, một võ tướng dưới thời chúa Nguyễn, có nhiều công lao trong việc ổn định và mở mang vùng đất phương Nam. Ông thuộc lớp người góp phần tạo nên nền tảng ban đầu để vùng Gia Định dần trở thành một không gian cư trú, sản xuất và giao thương quan trọng.
Người em của bà là Nguyễn Cửu Đàm, một danh tướng khác để lại dấu ấn rất rõ trong lịch sử Gia Định. Ông gắn với Lũy Bán Bích, công trình phòng thủ lớn bảo vệ vùng đất này, và việc đào kênh Ruột Ngựa – Mã Trường Giang, mở thêm đường thủy để ghe thuyền đi lại thuận tiện hơn.
Một người cha góp công mở đất, một người em đắp lũy, đào kênh.
Còn người phụ nữ đứng giữa hai nhân vật ấy lại được nhớ bằng một cây cầu.
Nghe qua có vẻ nhỏ hơn nhiều.
Nhưng nghĩ kỹ thì chưa chắc.
Ở một vùng đất mới, sông rạch chằng chịt, một cây cầu đâu chỉ là mấy tấm ván bắc qua dòng nước. Nó giúp người dân đi làm, đi chợ, thăm nhau, vận chuyển hàng hóa, mở thêm đất canh tác rồi từng bước nối những xóm cư dân lại gần nhau hơn.
Một công trình mà hôm nay xe mình chạy ngang vài giây là xong, vào thời đó có thể làm thay đổi sinh hoạt của cả một vùng.
Và tôi đặc biệt thích câu chuyện gia đình này vì nó gợi ra một cách rất đẹp về việc người đời nhớ người đi trước.
Sử sách nhớ công trạng. Dân gian nhớ ân tình.
Nguyễn Cửu Vân và Nguyễn Cửu Đàm bước vào sử bằng những việc lớn. Nguyễn Thị Khánh đi vào tên đất bằng một việc hết sức đời thường: thấy người ta qua rạch khó khăn thì bắc một cây cầu.
Người dân đi qua cây cầu ấy hết năm này qua năm khác, nhớ người làm cầu rồi gọi tên bà.
Vậy thôi.
Mà tên còn tới mấy trăm năm sau.
MỘT TÊN ĐẤT CŨ GIỮA LÒNG SÀI GÒN HÔM NAY
Thị Nghè khiến tôi thích còn vì đây là một trong những địa danh lâu đời nằm ngay giữa phần đô thị sầm uất nhất của Sài Gòn hôm nay.
Bây giờ đứng quanh khu vực ấy, nhìn xe cộ, những tuyến đường lớn, những khu dân cư và cao ốc, rất khó tưởng tượng cảnh quan ngày trước. Sài Gòn – Gia Định thuở ban đầu là vùng đất mà sông rạch giữ vai trò rất lớn trong giao thông và cả việc phân chia không gian cư trú.
Một dòng rạch không chỉ là cảnh quan.
Nó có thể là một ranh giới thiệt sự.
Không cầu bê tông, không hệ thống đường bộ nối liền, chưa có phương tiện đưa người từ bờ này sang bờ kia trong chớp mắt. Muốn qua nước phải có ghe, có đò, hoặc tìm một chỗ thuận tiện hơn mà đi vòng.
Đặt mình trở lại hoàn cảnh đó mới hiểu vì sao chuyện bà Khánh cho bắc một cây cầu lại được người dân nhớ lâu tới vậy.
Công cuộc mở đất phương Nam đâu chỉ được tạo nên từ những trận đánh hay những quyết định của người cầm quyền. Nó còn được làm nên từ vô số công việc hết sức cụ thể: người đào con kinh, người mở con đường, người dựng một cái chợ, người bắc cây cầu, người khai mảnh ruộng, người lập một xóm dân cư.
Mỗi người làm một chút.
Đời sau nối thêm một chút.
Rồi vùng đất dần thành hình.
Có lẽ vì vậy mà địa danh là một thứ lịch sử rất thú vị. Nhiều lúc mình đâu cần mở một pho sách dày. Chỉ cần chịu khó hỏi một cái tên đường, tên cầu hay tên con rạch từ đâu mà có, tự nhiên cả một lớp lịch sử phía sau nó hiện ra.
Thị Nghè là một cái tên như vậy.
⸻
Tâm sự với Quý thân hữu
Từ khi biết câu chuyện bà Nguyễn Thị Khánh, tôi nghĩ mỗi lần đi qua cầu Thị Nghè chắc mình sẽ nhìn nơi đó khác một chút.
Không phải để hoài cổ hay cho rằng ngày xưa đẹp hơn hôm nay. Thành phố phải phát triển, đường sá phải rộng hơn, những cây cầu phải chắc hơn, việc đi lại phải thuận tiện hơn. Đó chính là điều những người mở đất ngày trước chắc cũng mong muốn.
Chỉ là giữa một thành phố đổi thay nhanh quá, biết được một cái tên mình vẫn gọi mỗi ngày đã có mặt ở đây suốt mấy trăm năm, tự nhiên thấy mình gần với vùng đất đang sống hơn.
Mỗi lần qua cầu Thị Nghè, có lẽ tôi sẽ thầm nghĩ tới một người phụ nữ của hơn ba thế kỷ trước. Bà nhìn thấy chuyện qua con rạch khó khăn, rồi bỏ công làm một cây cầu cho bà con đi lại.
Nghĩ tới người cha của bà là Nguyễn Cửu Vân, người em là Nguyễn Cửu Đàm, rồi rộng hơn là cả một lớp tiền nhân đã đi về phương Nam trong những năm tháng đầu tiên: người giữ đất, người khai đất, người đào kinh, người mở đường, người dựng chợ, người bắc cầu.
Có người tên tuổi được ghi trong sử.
Có người chỉ còn lại trong tên một con rạch hay một xóm nhỏ.
Cũng có vô số người chẳng còn ai biết tên.
Nhưng vùng đất hôm nay được dựng lên từ tất cả những bàn tay đó.
Tôi đặc biệt thấy quý ở chỗ cái tên Nguyễn Thị Khánh không được giữ lại bằng một công trình đồ sộ hay một pho tượng lớn. Nó được giữ bởi chính lời ăn tiếng nói của người dân.
Cầu Bà Nghè.
Rạch Bà Nghè.
Rồi Thị Nghè.
Hết thế hệ này sang thế hệ khác cứ gọi, riết thành một tên đất.
Có những người được nhớ vì làm nên chuyện lớn. Có những người được nhớ vì đã làm một việc tử tế cho người chung quanh. Và nhiều khi sự ghi nhớ của dân gian mới là thứ bền bỉ lạ lùng nhất.
Trong Câu chuyện Cuối tuần kỳ 36/2026, Bất Động Sản PHÁT HƯNG xin gửi tới Quý thân hữu câu chuyện nhỏ về Thị Nghè như một lời nhắc nhẹ. Bữa nào đi ngang cây cầu ấy, nếu không vội, thử nhìn xuống con rạch một chút và nghĩ tới cái thời qua được dòng nước này đã từng là một chuyện khó khăn.
Rồi thầm cảm phục và biết ơn những bậc tiền nhân đã tới vùng đất phương Nam, góp từng phần công sức để mở đất, an dân và tạo nên Gia Định – Sài Gòn mà chúng ta đang sống hôm nay.
Chúng ta đang đi trên những con đường rất mới.
Nhưng dưới những con đường ấy là dấu chân của rất nhiều người đi trước.
Kính chúc Quý thân hữu một ngày Chúa nhật bình an, thong thả và vẫn còn chút tò mò để lâu lâu nhìn một cái tên quen thuộc của Sài Gòn rồi tự hỏi:
Tên đất này bắt đầu từ câu chuyện của ai?
