24/11/2025
Trong những ngày bão lũ dồn dập, mạng xã hội tràn ngập hình ảnh người dân chạy lũ, nhà cửa cuốn trôi, ruộng đồng tan nát. Và ngay sau đó, báo chí lại lập tức chuyển hướng sang một “kịch bản quen thuộc”:tôn vinh tinh thần thiện nguyện, kêu gọi ủng hộ, đăng tin nấu cơm – gom quần áo – quyên góp mì gói.Những câu chuyện đầy nước mắt về “lá lành đùm lá rách” xuất hiện dày đặc đến mức che mờ một câu hỏi nền tảng mà rất ít người được nghe:Ai chịu trách nhiệm cho những mất mát này?Vì rõ ràng:Bão là thiên tai – nhưng hậu quả nặng nề lại là nhân tai.Vì sao báo chí chỉ kêu gọi từ thiện mà không dám đặt câu hỏi?Trong một nền báo chí lành mạnh, người ta sẽ hỏi:- Vì sao thủy điện xả lũ không thông báo kịp thời?- Vì sao quy hoạch rừng – sông – hồ bị phá vỡ?- Vì sao người dân không có hệ thống cảnh báo sớm?- Vì sao các hồ chứa không tuân thủ quy trình vận hành lũ?- Vì sao ngân sách phòng chống thiên tai lớn như vậy mà mỗi lần lũ đến vẫn “trở tay không kịp”?Nhưng ở đây, những câu hỏi đó biến mất.Thay vào đó, truyền thông lại:- ca ngợi sự chỉ đạo “kịp thời”- tôn vinh vài chuyến thăm hỏi- cảm ơn những phần quà mang tính biểu tượngMột xã hội mà báo chí chỉ ghi nhận lòng tốt nhưng không dám truy vấn quyền lựcthì thiên tai sẽ luôn biến thành bi kịch.Vì sao chúng ta biết ơn khi nhận 10kg gạo – mà quên rằng mình đã nộp thuế cả đời?Đây là điều đau lòng nhất.Người dân Việt Nam nộp thuế trong từng hơi thở:Thuế VAT trong từng hộp sữa, chai nước, ổ bánh mì Thuế xăng dầuThuế thu nhậpThuế đất đai, phí, lệ phí chồng chấtĐời sống của họ góp vào ngân sách hàng năm hàng chục tỉ USD.Nhưng đến khi lũ cuốn trôi nhà cửa, họ lại phải hy vọng vào mì gói từ thiện, vào vài chuyến xe của người tốt bụng.Và khi chính quyền xuất hiện, chỉ cần: một bao gạo, vài thùng mì, một bài phát biểu rơi nước mắt,là người dân lại cúi đầu biết ơn, như thể đó là ân huệ, chứ không phải trách nhiệm.Tại sao một đất nước mà dân nộp thuế đều đặn, khi thảm họa xảy ra lại hoạt động như một quốc gia sống bằng từ thiện?Chúng ta đã quen sống trong cơ chế “nhà nước ban ơn – dân chúng biết ơn”Đây là hệ quả của tâm thức kéo dài hàng thập kỷ:Người dân được dạy phải biết ơn chính quyền.Ít ai được dạy rằng chính quyền tồn tại để phục vụ dân, bằng chính tiền thuế của dân.Từ thiện được tôn vinh như cứu rỗi.Nhưng yêu cầu trách nhiệm thì bị xem là “vô ơn” hoặc “phản động”.Và vì không được giáo dục về quyền công dân, nên khi có lũ:Tâm thức quen thuộc là:“May mà Nhà nước thương dân, cho chút gạo.”Trong khi tư duy đúng phải là:“Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ cuộc sống, tài sản và an toàn của tôi — vì tôi đã đóng thuế.”Thiên tai lặp lại. Sai lầm cũng lặp lại. Và sự im lặng cũng lặp lại.Năm nào cũng:Mất rừng → sạt lởThủy điện xả lũ → chết ngườiĐê vỡ → hàng nghìn hộ trắng tayCảnh báo chậm → không kịp chạyNhưng tuyệt nhiên không có lãnh đạo nào chịu trách nhiệm.Không có cuộc điều trần.Không có cuộc chất vấn thẳng.Không có chính sách sửa sai toàn diện.Và báo chí — vì sợ, vì lệ thuộc — tiếp tục xoay sang chủ đề an toàn nhất:từ thiện.Từ thiện trở thành tấm màn che trách nhiệm.Nếu không dám hỏi, chúng ta sẽ tiếp tục trả giáBởi vì:Không có ai chịu trách nhiệm → sai lầm tái diễnKhông có chất vấn → quy hoạch phá nátKhông có giám sát → thủy điện muốn xả khi nào thì xảKhông có tranh luận → ngân sách phòng chống thiên tai thất thoátKhông có minh bạch → người dân luôn là bên chịu thiệtMột quốc gia chỉ mạnh khi người dân dám đòi hỏi, dám đặt câu hỏi.Và câu hỏi căn bản nhất lúc này là:Tại sao tôi đóng thuế đầy đủ mà khi thảm họa xảy ra, không có ai bảo vệ tôi đúng nghĩa?Khai dân trí không phải để nổi loạn – mà để xã hội trưởng thànhKhai dân trí là để mỗi người hiểu:Từ thiện là tấm lòng, còn an toàn – bảo vệ – phòng chống thiên tai là TRÁCH NHIỆM của Nhà nước.Khai dân trí để người dân biết rằng:Họ có quyền đòi hỏi minh bạchCó quyền yêu cầu chính quyền chịu trách nhiệmCó quyền đặt câu hỏi về quy hoạch, thủy điện, cảnh báo sớmCó quyền truy vấn ngân sách phòng chống thiên taiMột dân tộc trưởng thành không cúi đầu biết ơn vì những thứ họ đã trả tiền để được hưởng
