25/05/2026
MẶT TRÁI CỦA BẢO VẬT QUỐC GIA "Ma nhai kỷ công bi văn" trên Con Cuông nhà em.
Mấy hôm nay, cả tỉnh đều hân hoan vui mừng với đồng bào huyện Con Cuông, vì tấm bia ma nhai đón bằng Bảo vật quốc gia đầy danh giá.
Từ thuở nhỏ em đã biết văn bia, vì chỉ cách nhà chừng 2 cây số. Thi trượt Đại học Luật Hà Nội, em đk ngay NV2 ngành chữ Nho tại Đại học Khoa học Huế, 1 phần cũng là vì ... tấm bia này.
Nghiên cứu đã nhju, ngẫm nghiền cũng lắm. Lại là người tham mưu cho Bí thư Huyện uỷ nên làm danh hiệu này (thay vì danh hiệu DTLSCQGĐB). Nhưng, vì văn bia này chứa đựng quá nhiều nội hàm trải trên rất nhju lĩnh vực, trong đó có phần kích động về chính trị, nhạy cảm về ngoại giao... Nên trong các bài báo/tapj chí từ 2009 đến nay (đặc biệt là trong hồ sow CHO HUYỆN), em ko thể ghi vào đó dc.
Nay, nước nhà đã công nhận, bản xã đã đón về. Phần mặt trái mà gần 20 năm em chưa 1 lần viết trên báo chí, nay xin dc chia sẻ lên facebook (hoàn toàn là góc độ cá nhân).
Đây là mặt phải, ai ưng thì đọc lại nha
https://www.facebook.com/share/18A1G8MX3t/?mibextid=wwXIfr
Rồi tới luôn:
--------------------------
1. Hoàng Việt” ko chỉ là một cách gọi đẹp.
Hai chữ đầu trong văn bia là 皇越 Hoàng Việt”, trong đó Hoàng là rực rỡ, đẹp đẽ, to lớn. Văn cảnh này nó là quốc hiệu ko chính thức của ước ta, dùng trong văn chương, văn kiện mang tính đối nội và đối ngoại, & nằm trong hệ thống tên gọi mang tính đối sánh với nước Tàu. Ví zụ: Tàu có Đại Tống, thì ta có Đại Việt, chúng có Hoàng Tống, thì ta có Hoàng Việt, Khựa có Cự Tống, ta có Cự Việt...
Tức là trong không gian văn hóa chính trị nước ta cũng tự gây dựng 1 vị thế văn minh, một trung tâm quyền lực riêng, không chịu lép vế trong cách tự gọi mình.
Nhưng điều đáng chú ý là: với các nước thuộc khối đồng văn ở Bắc và Đông như Trung - Nhật - Hàn, ta lại chỉ xưng là An Nam, còn Đại Việt, Hoàng Việt, Hoàng đế, Thái thượng Hoàng đế... lại dùng trong nước và các nước Tây và Nam như: Ai Lao (Lào), Chiêm Thành (Chăm Pa), Xiêm (Thái Lan), Chân Lạp (Campuchia), & các tù trưởng man vùng biên.
2. Văn viết "nổ" quá.
Theo logic trên, đối tượng của bài văn hướng đến là Ai Lao - 1 nước nằm ngoài trật tự đồng văn Nho học, nên khi nói về Thái thượng hoàng đế nước ta, bài văn đã mô tả thực sự rất oai và "nổ": "Nhận mệnh trời thương, làm chủ Trung Hạ, trong đất ngoài biển, thảy đều thần phục…”
Tức là văn bia đang đặt hoàng đế nước ta vào vị trí trung tâm, còn các nước lân cận phía Tây, phía Nam được nhìn như những thế lực cần thần phục, cần quy phục, cần được “giáo hóa” = Hán học. Đây là tâm thế chính trị rất rõ của 1 vương triều mạnh, khi tự xem mình là trung tâm văn minh trong khu vực của mình. Đủ để thấy rằng văn bia ko chỉ ghi chiến công, mà còn phản ánh cách nhà Trần nhìn thế giới xung quanh, nhưng ngoài trật tự đồng văn Nho học.
3. “Tối nhĩ Ai Lao” quá trịch thượng.
Trong bản dịch trước đây, em đã phải lách = cách dịch nhẹ câu này thành: "Thế mà nước Ai Lao nhỏ bé kia còn dám ngang ngạnh với giáo hóa của triều đình.” Dịch như vậy nghe mềm hơn, lịch sự hơn, dễ đưa vào hồ sơ hơn.
Nhưng nếu nói thật sát tinh thần văn bản, thì đây là là 1 câu tâm thế chiếu trên vô cùng trịch thượng. Dịch chuẩn sẽ là: "Ai Lao bây nhỏ", Lào mày nhỏ nhoi... Đó là câu đe, câu khinh, câu nạt.
Ý của văn bia là: "Ai Lao bay là nước rơm rơm, ko nên chống lại Đại Việt choa, ko nên ngang ngạnh với quyền uy của triều đình nhà Trần nhà anh, chú hey".
Cách diễn đạt này cho thấy rất rõ thái độ của triều đình Đại Việt lúc ấy đối với Ai Lao: vừa răn đe, vừa xem thường, vừa đặt mình ở vị thế chiếu trên.
Trong các bài báo, tạp chí trc đây, em đã dùng những chữ đẹp như “hòa bình”, “nhân văn”, “bang giao hữu nghị”. Nhưng văn bản gốc thì không mềm mại đến vậy. Ta phải hju răng văn bia này là sản phẩm của thời trung đại, mà bấy zờ thì quyền lực thường nói bằng 1 giọng rất cứng rắn.
4. Nguyễn Trung Ngạn ko phải đang ở đỉnh cao quyền lực.
Nhiều người nhắc đến Nguyễn Trung Ngạn như một danh thần lớn thời Trần. Điều đó hoàn toàn đúng.
Ông là Hoàng giáp, nhà văn, nhà thơ, nhà chính trị tài năng. Về sau, ông từng giữ chức Kinh sư đại doãn (nổi tiếng nhất lịch sử Thăng Long), tương đương Bí thư Thành uỷ Hà Nội thời hiện đại.
Nhưng ở thời điểm khắc Ma nhai kỷ công bi văn, Nguyễn Trung Ngạn ko phải là quan lớn trong triều đìng, cũng ko phải tướng quân ngoài trận mạc.
Trc đó, ông sai phạm nên bị giáng chức xuống làm "Phát vận sứ Thanh Hóa", tức là quan phụ trách hậu cần, vận chuyển ở địa phương. Khi Thượng hoàng cầm quân đi từ Thăng Long về Con Cuông, ông dc giao vận tải lương thực đi trước.
Vì vậy, khi đọc văn bia với giọng ca ngợi Thượng hoàng rất nổ rất oai, em cũng đặt thêm 1 giả thiết, cụ Nguyễn Trung Ngạn cũng nhân đây để nịnh vua 1 chút để sau ni còn phục chức. Nên bia ni ko chỉ là văn chương ghi công, mà còn là văn chương chính trị. 1 vị quan đang lận đận quan trường, dc Thượng hoàng giao nhiệm vụ viết về chiến công, thì việc lời văn hết sức tôn xưng, hết sức đẹp đẽ oai phong, cũng là điều dễ hiểu.
Sự nghiệp chính trị của Nguyễn Trung Ngạn rất lớn. Nhưng tấm bia này ra đời trong lúc sự nghiệp làm quan của ông đang vô cùng lận đận.
5. Bia Ma nhai ko mở ra hòa bình, mà khởi đầu 1 thất bại thảm hại.
Trong nhiều bài viết trước đây, em thường vẽ ra kiểu văn bia mở ra như 1 dấu mốc cho thời kỳ yên ổn nơi biên viễn, khiến lân bang khiếp phục, ko dám xâm phạm.
Nghe thì hay, nhưng lịch sử thực tế lại ko hề như thế. Vì đại cục, em đã phải lờ đi như rứa!!!
Đại Việt sử ký toàn thư, chép rõ:
- Tháng 12 năm 1335, Thượng hoàng tuần thú đạo Nghệ An, thân đi đánh Ai Lao. Lấy Nguyễn Trung Ngạn làm Phát vận sứ Thanh Hóa, vận tải lương thực đi trước. Xa giá tới Châu Kiềm. Ai Lao nghe tin chạy trốn. Sai Trung Ngạn mài vách núi khắc chữ ghi công rồi về.
Tức là năm 1335, quân Ai Lao nghe tin Thượng hoàng đến thì chạy mất dép. Đại Việt thắng mà ko cần giao chiến lớn. Sau đó, Nguyễn Trung Ngạn dc sai khắc bia kỉ niệm chiến công.
Nhưng chỉ chưa đến 1 năm sau, tình hình lại hoàn toàn trái ngược:
- Mùa thu tháng 9, Thượng hoàng lại thân chinh đánh Ai Lao. Lần này, quân Đại Việt thất bại. Đoàn Nhữ Hài tử trận, bị chết đuối.
Đoàn Nhữ Hài ko phải nhân vật nhỏ. Ông là đại thần nổi tiếng, từng là người có vai trò rất lớn trong việc quản trị vùng Thuận Hóa, có thể xem là vị quan đầu tiên đặt nền hành chính quan trọng cho vùng đất Huế sau này. (Hiểu đơn zản là Bí thư đầu tiên của Thành uỷ Huế)
Cụ Đoàn Nhữ Hài khinh địch, cho rằng Ai Lao là man di, ko pjt trự Nho, ko rành binh pháp, nên chủ quan tiến quân. Nhưng quân Ai Lao đã đặt phục binh, dùng voi ngựa đánh úp hai mặt. Quân Đại Việt thua to, chết đuối quá nửa. Đoàn Nhữ Hài cũng chết trong trận ấy.
Và, sau thất bại thảm hại này, vị Thượng hoàng dc bia ma nhai mô tả là "nhận mệnh trời thương, làm chủ Trung Hạ, trong đất ngoài biển, thảy đều thần phục", đã phải cay đắng thừa nhận:
"Nhữ Hài dùng mưu tất thắng thừa kế tất thắng, công đã gần thành, cuối cùng bị giặc nhử mồi mà chết. Nhữ Hài không phải không biết tình thế của giặc, chỉ vì muốn làm to quá mới đến nỗi vậy. Thế mới biết sự mong muốn của con người không thể vượt quá giới hạn được.”
Và, văn bia này, liệu mấy tù trưởng bên Ai Lao họ có biết ko? Họ có biết vua ta miệt thị họ như vậy ko? Để rồi họ tức giận căm thù và >nửa năm sau đã quay lại quấy phá và bày mưu lập trận giết hơn quá nửa binh sĩ người Việt?
Binh sĩ người Việt lặn lội từ Hà Nội vào Con Cuông Tương Dương, chịu bao vất vả, chiến thắng đã cận kề, cuối cùng vì Đại tướng quân hồ đồ chủ qua mà mà chết đuối quá nửa. Đau quá!
Nó cho thấy triều đình đã nhận ra vấn đề là Ai Lao ko yếu kém như cách văn bia mô tả. Và cũng ko phải cứ mang hào khí, uy danh, văn chương ca công là có thể giữ thế thượng phong mãi mãi.
Chỉ một năm sau tấm bia ghi công, Đại Việt đã phải trả giá bằng một thất bại đau đớn, binh sĩ chết hơn nửa, Đại tướng quân cũng tử trận.
5. Vậy giá trị và điều ta nhận ra là j?
Em nói những điều này không phải để hạ thấp Ma nhai kỷ công bi văn. Ngược lại, chính vì nó là bảo vật quốc gia nên ta càng phải hiểu ngọn ngành bao góc khuất.
Nếu chỉ đọc văn bia như một bản anh hùng ca, ta sẽ thấy khí thế nhà Trần, nhưng nếu đọc cùng chính sử, ta sẽ thấy thêm sự phức tạp của biên cương.
Nếu chỉ đọc lời ca ngợi Thượng hoàng, ta sẽ thấy quyền uy, nhwng nếu đọc cả thất bại năm sau, ta sẽ thấy cái giá của sự chủ quan thật là to lớn.
Nếu chỉ đọc chữ “Ai Lao nhỏ bé”, ta sẽ thấy giọng điệu đế vương, nhưng nếu nhìn kết cục chiến trận, ta sẽ thấy lịch sử ko bao giờ đơn giản như văn bia đã viết.
Ma nhai kỷ công bi văn là bảo vật quốc gia ko chỉ vì nó đẹp, to, cổ, quý, độc bản. Nó còn quý vì nó buộc ta phải suy nghĩ nhju điều.
Nó cho thấy 1 Đại Việt tự tin, mạnh mẽ, có ý thức sâu sắc về lãnh thổ. Nhưng đồng thời, nó cũng cho thấy cái nhìn trung đại đầy phân tầng, sự khinh thị đối với lân bang, và cả bài học đắng cay về việc đánh giá thấp đối thủ.
Di sản ko chỉ để tự hào. Di sản còn để soi lại mình. Nhận thức rõ lịch sử, để tương lai tốt đẹp hơn ạ ^^
Lẽ ra còn nhiều và dài. Nhưng sợ các bác sinh bực vì đọc lâu, nên em hẹn chờ ở 1 bài khác nữa
Trần Mạnh Cường
