23/03/2024
Kinh nghiệm thế giới về phát triển đô thị vệ tinh
Đô thị vệ tinh và xu hướng thế giới
Đô thị vệ tinh (tương tự như các vệ tinh nhân tạo xoay quanh một thiên thể), có nghĩa là một đô thị nào đó nằm vào quỹ đạo của một thành phố lớn trung tâm. Có lúc người ta hiểu như đô thị ngoại thành hoặc đô thị mới (new town) (để ở, để sản xuất, để nghỉ ngơi).
Mô hình đô thị vệ tinh (satellite town) ra đời vào cuối thế kỷ 19 cùng với ý tưởng thành phố vườn của Ebenser Howard (Anh) năm 1898. Theo Howard thì thành phố tuy có thể có tiện nghi tốt và hoạt động văn hoá phong phú nhưng nông thôn lại có ưu thế về đời sống lành mạnh và yên tĩnh. Vì vậy, chỉ có thành phố vườn của ông mới có cả ưu điểm của đô thị lớn lẫn lợi thế của nông thôn, và thành phố vườn ra đời sẽ là đối tượng dung hoà được những mâu thuẫn giữa đô thị và nông thôn, bảo đảm cho con người sống một cuộc sống hài hoà.
Mô hình “thành phố vườn” của Howard đã có những ảnh hưởng đáng kể cho học thuyết “đô thị vệ tinh” của Raymond Unwinn, người đã trực tiếp thiết kế tổng mặt bằng thành phố Letchworth cho Howard cùng với những kinh nghiệm của mình trong khi xây dựng thành phố vườn cho Howard, ông đã vận dụng thêm các quan niệm “lý luận về vùng đô thị” để đưa ra học thuyết “đô thị vệ tinh”.
Năm 1922, Raymond Unwinn công bố cuốn sách “Thực tiễn quy hoạch đô thị”, đặt cơ sở nền móng cho lý thuyết thành phố vệ tinh. Lý luận này sẽ là cơ sở cho việc thiết lập một mạng lưới, các thành phố nhỏ bao quanh một thành phố lớn, người ta có thể phân tán bớt dân các đô thị lớn và bảo đảm cho trung tâm đô thị phát triển tương đối độc lập, nhằm tạo điều kiện sống có lợi hơn cho người dân đô thị.
Học thuyết “đô thị vệ tinh” đã trở thành cơ sở vận dụng cho công tác quy hoạch xây dựng cải tạo và phát triển các thành phố lớn tại Anh, Mỹ Pháp, Nga... sau chiến tranh thế giới thứ hai trong việc giải quyết nạn “phình to” của đô thị và đã đạt được thành công rực rỡ, trong đó có Letchword, Welwyn (London) và những công trình tại nhiều nước khác trong đó có Radburn (New York), Greenbelt (Washington), Cergy Pontoise, Saint-Quentin-en Yveline, Marne-la-Valle, Melun-Senart, Evry (Paris), Misenko (Maskva), Kopatna (Saint Peterburg)...
Trong thế kỷ 20 có nhiều cuộc trao đổi tranh luận về khuynh hướng đô thị hóa, song tựu trung có 2 hình thái phát triển đô thị chính là: tập trung và phân tán hoặc kết hợp tập trung và phân tán.
Đô thị vệ tinh là một thành phần của hình thái đô thị phân tán, đa cực, đa trung tâm. Đối với các thành phố cực lớn ngày nay thì “giải pháp quy hoạch hàng đầu” đều hướng tới “mô hình đô thị phân tán”. Về phân tán đô thị, phân tán dân cư là nét chung của quan điểm phân tán đô thị. Nguyên nhân của phân tán có thể khác nhau, nguyên nhân của trào lưu này có hàng loạt hướng:
Phân tán để cải thiện môi trường sinh học của thành phố và cải thiện môi trường giao thông của thành phố.
Phân tán dựa vào nội dung quan hệ xã hội mới: thủ tiêu mâu thuẫn giữa thành phố và nông thôn, Có 2 hướng: Có quy định dân cư tối đa của một thành phố và phủ nhận kiểu đô thị tập trung lớn.
Phân tán căn cứ vào tính ưu việt kinh tế của phân cấp sản xuất công nghiệp. Theo Mumford “Tập trung không phải là dạng duy nhất của mọi tiếp xúc mà nên tạo những khu tổng hợp không lớn bao gồm: sản xuất, ở và dịch vụ”.
Mô hình phát triển đô thị vệ tinh được hiểu trong học thuật về đô thị của Phương Tây là phát triển các thành phố nhỏ và trung bình xung quanh thành phố trung tâm và chúng được liên kết với thành phố trung tâm bằng hệ thống giao thông hoàn thiện. Hệ thống giao thông này cho phép nhiều người dân sống trong các đô thị vệ tinh có thể di chuyển vào đô thị trung tâm dễ dàng, có thể đi làm và về trong ngày. Giữa đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh thường là các vành đai xanh. Các thành phố trung tâm theo mô hình đô thị vệ tinh bị giới hạn bởi các khu vực phát triển (không thể mở rộng hơn), xem như ranh giới phát triển (growth boundary), để không biến thành một đô thị khổng lồ. Kinh nghiệm cho thấy: mỗi đô thị vệ tinh có chức năng và đặc điểm kinh tế xã hội khác nhau, có một động lực rõ ràng và thực chất mỗi thành phố phải có chiến lược với những kế hoạch khả thi về tài chính.
Quy mô đô thị vệ tinh khoảng 10 ngàn người đến 400 ngàn người, khoảng cách tối ưu giữa các đô thị vệ tinh với đô thị trung tâm giao động khoảng 30-50km.
Trong hình thái đô thị phân tán, đa trung tâm: Khu trung tâm thường trở nên rộng lớn về diện tích đến mức chỉ có ít khả năng để xây dựng những cơ sở phát triển mới, và trở nên không thể quản 1ý nổi về mặt giao thông. Chất lượng môi trường suy giảm, ô nhiễm đô thị tăng lên, thiếu cơ sở hạ tầng đầy đủ để đối phó với tăng dân số trong thành phố. Khu trung tâm có thể phân bố lại dân cư cho các khu đô thị mới, đô thị vệ tinh để giảm ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường. Những khu đô thị vệ tinh mới ở các vùng phụ cận của khu trung tâm được cách biệt bởi các vùng nông thôn với những con đường cao tốc nối liền với các cụm đô thị chính. Mỗi khu đô thị vệ tinh đều gồm khu trung tâm với hàng loạt các hoạt động buôn bán và thương mại, các dịch vụ y tế và giáo dục, các khu nhà ở tập trung, các ngành công nghiệp phục vụ và kinh doanh, các khu vui chơi giải trí… Những đô thị vệ tinh này cũng đóng vai trò như các khu định cư mới cho những người lao động, những người có thể hàng ngày đi làm trong trung tâm thành phố bằng ô tô, xe bus hay tàu hỏa.
Có thể nói ngày nay ý tưởng về sự cân bằng, sự phát triển song song nhà ở, việc làm và công trình công cộng càng trở nên quan trọng, mới hy vọng có thể phân bố lại dân cư từ đô thị trung tâm.
Việc xây dựng các thành phố vệ tinh xung quanh các thành phố hiện hữu ngày càng xa hơn so với thành phố mẹ hiện hữu. Bởi trình độ khoa học, kỹ thuật ngày càng tiến bộ thì khoảng cách xa gần giờ đây đã cải thiện rất nhiều bằng các phương tiện giao thông hiện đại như đường sắt một ray, tàu điện ngầm… Mặt khác, sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin trong đời sống và sản xuất của cuộc cách mạng 4.0 đã đưa con người trở nên “gần nhau hơn” dù đang ở rất xa nhau hàng trăm kilomet. Các ngành công nghiệp được xét trên bình diện rộng hơn với những ngành “công nghiệp không khói” mới đã là tiền đề kinh tế cho việc xây dựng các khu làm việc với những ngành nghề mới. Trong khi đó thành phố hiện hữu thì đang quá tải, bán kính phục vụ không còn phù hợp với năng lực phục vụ. Mặt khác, các vấn đề về “bảo tồn” ngày càng được quan tâm thì việc cải tạo phát triển thành phố bằng cách tháo dỡ các khu cũ trong thành phố xây dựng các khu mới ngày càng được xem xét thận trọng hơn. Vì thế, việc tiến hành xây dựng các thành phố mới trở thành một giải pháp hợp lý cho việc cải tạo và phát triển thành phố hiện hữu.
Hiện nay xu hướng phát triển đô thị vệ tinh là một xu hướng chung của các thành phố lớn trên thế giới. Mô hình đô thị vệ tinh trên thế giới khá phổ biến: New York, Washington, Portland (Mỹ), Vancouver, Ottawa (Canada), Paris, Lion, Nante (Pháp), Rotterdam (Hà Lan), Matxcova, Saint Peterburg (Nga), Delhi, Bombay (Ấn Độ), Tokyo, Osaka, Nagoya (Nhật Bản), Seoul (Hàn Quốc), Manila (Philippine), Jakarta (Indonesia), Kulua Lumpur (Malaysia)...
